Η πρόκληση της επίλυσης και ο κίνδυνος της διαιώνισης

Με φόντο την ένταση, τα εσωτερικά προβλήματα, τις σχέσεις με τους ισχυρούς του πλανήτη και την ΕΕ, η Ελλάδα και η Τουρκία βρίσκονται σε ένα σταυροδρόμι στο οποίο πρέπει να αποφασίσουν εάν θα κάνουν το απελευθερωτικό επόμενο βήμα προς τη συνεργασία ή θα φορτωθούν την περαιτέρω κλιμάκωση της έντασης που φουντώνει τον τελευταίο καιρό. Συνήθως παρατηρούμε τα όσα συμβαίνουν απομονωμένοι στη δική μας πλευρά, αποκλεισμένοι από τα επιχειρήματα της άλλης πλευράς, ιεροποιώντας το δικό μας εθνικό συμφέρον, πρακτικές ή ρητορικές, δαιμονοποιώντας συστηματικά την άλλη πλευρά. Η δική μας εθνική ορθότητα αποτελεί, έτσι, μια ομίχλη που μας εμποδίζει να δούμε καθαρά τους ισχυρισμούς των δύο πλευρών και να τους κρίνουμε σύμφωνα με κάποιες σταθερές.

Ασφαλώς, χρειάζονται κανόνες για να κριθεί τι είναι ορθό και δίκαιο, να γίνουν αμοιβαία αποδεκτοί και να λήξει η διεθνής διαφορά. Αυτόν τον μπούσουλα μας τον προσφέρει το διεθνές δίκαιο, όσο ατελές και αποσπασματικό και εάν είναι. Στη σύνθετη ελληνοτουρκική διαφορά έχει να δώσει απαντήσεις και μάλιστα σαφείς. Εάν τα δύο κράτη δεν συμφωνήσουν στις απευθείας διαπραγματεύσεις για την επίλυση των διαφορών τους, τότε είναι υποχρεωμένα να συμφωνήσουν ώστε να παραπέμψουν τη διαφορά τους σε ένα διεθνές δικαστήριο, βλέπε στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης. Η απόφαση θα είναι υποχρεωτική και τα δύο κράτη τηρώντας την, αν μη τι άλλο, θα γυρίσουν σελίδα στις σχέσεις τους, οι οποίες ήδη υποφέρουν από μια παλιά αλυσιδωτή αμαρτία τους, το Κυπριακό. Μια ανομολόγητη αμαρτία για την Ελλάδα, δηλαδή τη στρατιωτική παρέμβαση και το πραξικόπημα κατά του Μακάριου, και μία κραυγαλέα για την Τουρκία, τη στρατιωτική εισβολή και κατοχή της Βόρειας Κύπρου.

Εχοντας μπλοκάρει κυριολεκτικά στο Κυπριακό, και με τις μεταβολές που έχει επιφέρει ο χρόνος, σήμερα Ελλάδα και Τουρκία έχουν να διαπραγματευτούν μία νέα δυνατότητα που τους προσφέρουν οι υδρογονάνθρακες του Αιγαίου και της Μεσογείου. Οσο και αν θα είναι  παρωχημένη η δυνατότητα εκμετάλλευσης τέτοιων μορφών ενέργειας στα επόμενα 20 – 50 χρόνια, η συνεργασία των δύο φαινομενικά διαφωνούντων είναι μονόδρομος. Και αυτό συμβαίνει για δύο λόγους. Εναν ουσιαστικό και έναν διαδικαστικό: Για την εκμετάλλευση των θαλάσσιων και υποθαλάσσιων ζωνών περιορισμένης κυριαρχίας, δηλαδή την υφαλοκρηπίδα και την Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη, είναι απαραίτητη η απευθείας οριοθέτησή τους από τα γειτονικά κράτη. Ελλάδα και Τουρκία οφείλουν να οριοθετήσουν, λοιπόν, τις ζώνες αυτές μεταξύ τους, με ή χωρίς προσφυγή σε διεθνές δικαστήριο. Εξάλλου, όσο δεν τις οριοθετούν από κοινού, οι ζώνες αυτές δεν υπάρχουν. Επί της ουσίας, θα πρέπει να συνεργαστούν για την εκμετάλλευση των όποιων κοιτασμάτων, καθώς θα είναι πρακτικά αδύνατο, ιδίως στο Αιγαίο να έχουν αποκλειστικά στεγανά κοιτάσματα, ο καθένας, δηλαδή, να αντλεί το δικό του. Η διεθνής νομολογία είναι σαφής και δικαίως: Εάν ένα κράτος αντλεί κοίτασμα το οποίο εκτείνεται υπόγεια και στη ζώνη γειτονικού κράτους οφείλει έμμεσα ή άμεσα να του αποδώσει το ποσοστό που του αναλογεί. Οσο για τα ψάρια, είναι αναμενόμενο να κυκλοφορούν διαμπερώς μέσα από τις διαδοχικές οριοθετήσεις του Αιγαίου.

Συνεπώς, Ελλάδα και Τουρκία, εφόσον ενδιαφέρονται πραγματικά να τελειώνουν με την αμφισβήτηση ζωνών οδηγούνται αναπόδραστα σε μιαν αλυσίδα συνεργατικών πρακτικών και συνεννόησης, ακόμα και αυτές αφορούν τις έντονες διαφωνίες τους, τις δίκαιες ή άδικες αξιώσεις τους, που αφορούν, ας μη το ξεχνάμε, αδιάσπαστους φυσικούς, πόρους. Δεύτερον, και το δυσκολότερο, θα πρέπει να γίνει κατανοητό ότι η υποχώρηση από τις μαξιμαλιστικές θέσεις και απαιτήσεις είναι επίσης μονόδρομος. Βεβαιότητες που επί δεκαετίες έχουν θεμελιωθεί μεταξύ των πολιτικών, των ΜΜΕ και των πολιτών στις δύο χώρες, με αντίστροφο  βέβαια πρόσημο, θα πρέπει να διαλυθούν οριστικά. Παραδείγματα: η αξίωση για μηδενική ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδα των νησιών του Αιγαίου και η χωρίς συνεννόηση με την Ελλάδα οριοθέτηση ΑΟΖ με τη Λιβύη από την πλευρά της Τουρκίας, τα 10 μίλια εναέριου χώρου και η διεκδίκηση πλήρους  υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ για το Καστελλόριζο, από την πλευρά της Ελλάδας κ.λπ. Το πολιτικό κόστος θα είναι, βέβαια, βαρύ: για τις κυβερνήσεις, τα πολιτικά κόμματα, τα ΜΜΕ. Θα το αναλάβουν ή θα διολισθήσουν σε μια βολική αναπαραγωγή της έντασης υπονομεύοντας κάθε προοπτική επίλυσης των διαφορών;

Η απάντηση δείχνει τον μονόδρομο των δύο κυβερνήσεων που πρέπει μαζί να διαβούν. Η εφαρμογή του διεθνούς δικαίου στην πραγματική του διάσταση, και μόνον, συνδέεται με το συμφέρον της Ελλάδας, αλλά και της Τουρκίας, μέσα από τη συνεργασία και τον διάλογο, σε αυτή την κρίσιμη καμπή των ελληνοτουρκικών σχέσεων, μέσα σε μια ιδιαίτερα ρευστή διεθνή σκηνή.

Ο Κωνσταντίνος Τσιτσελίκης είναι καθηγητής Διεθνούς Δικαίου στο Παν. Μακεδονίας