Ξανά περί ήθους

Απ’ αφορμή το δοκίμιο του φίλου Κ. Γεωργουσόπουλου «Περί ήθους και πάλι» («ΤΑ ΝΕΑ», 12 Σεπτ. 2020), ξανασκέπτομαι τα ζητήματα που έθεσε· και νιώθω υπόχρεως που το έκανε, αφού το Ηθος είναι ιδιότητα θεμελιακή, που συμβάλλει και στην ατομική ευδαιμονία και στην κοινωνική ευμάρεια.

1. Πρώτα, λοιπόν, για να ανατρέψομε μιαν αγοραία περι Ηθους αντίληψη (ότι πρόκειται τάχα για μια συμμόρφωση σε δέκα ή είκοσι εντολές από κάποιο εκκλησιαστικό ή κομματικό Κατηχητικό), χρειάζεται ίσως να θυμίσομε βραχύτατα τη ριζιμιά σημασία του.

Στο προσωπικό επίπεδο, το θέμα είναι καθαρώς εμπειρικό: Πάρα πολλοί, νιώθουν μια ΗΔΟΝΗ όταν στερούνται κάτι στο πλαίσιο του «εγώ-εδώ-τώρα», για να χαρείς «εσύ-αλλού-ύστερα». Αυτή η πρόωρη συμμετοχή στη μελλοντική χαρά του Αλλου (αυτή η μπροστάντζα ευτυχίας μέσω του «καλού έργου») συνιστά μια διεύρυνση του Είναι με σπουδαίες συνέπειες: Χάρις σ’ αυτήν τη συνδετική Σχέση με το Συ, το Εγώ πλαταίνει κι η ευδαιμονία έρχεται εδώ-και-τώρα (κι όχι «αλλού-και-ύστερα», με εδέσματα Παραδείσων). Και επιτυγχάνεται είτε όταν συντρέχεις τους κατατρεγμένους, είτε όταν αντιστέκεσαι στην Ανελευθερία.

Ηδη όμως, αν ένα αποφασιστικό ποσοστό Πολιτών είναι μυημένοι σ’ αυτήν την Ηδονή, γίνεται προφανές και το αντίστοιχο κοινωνικό όφελος. Η μέριμνα για τους Αλλους δεν είναι πλέον «καθήκον», αλλα ξεκινάει από μια χαρά. Η Κοινωνική Αλληλεγγύη στεριώνει με το ήθος των Ατόμων – όπως τον παλιό καιρό στα χωριά μας. Κι η κοινωνική συνοχή διασφαλίζεται: άρα η ευμάρεια του συνόλου αποδείχθηκε συνέπεια της ηθολογικής ευδαιμονίας των μονάδων που το απαρτίζουν. Κι ο Δαρβίνος έλεγε ότι «εκείνες οι Ομάδες πρωτευόντων αποκτούσαν εξελικτικό πλεονέκτημα, όσες διέθεταν εσωτερική συνοχή». Με άλλα λόγια, όσες αποτελούνταν από μέλη με ήθος.

2. Είπαμε όμως ότι η ειδυλλιακή αυτή κατάσταση στηρίζεται σε ένα συνειδησιακό γεγονός εμπειρικού χαρακτήρα – ούτε μεταφυσικού, ούτε ιδεολογικού. Το αριστοτελικό «ο άλλος είναι έτερος εαυτός» πριμοδοτείται μεν απ’ τη βρεφική εμπειρία της σχέσης με τον Αλλον (που είναι η Μητέρα), υπόκειται όμως σε τόσες πιέσεις και εκτροπές, ώστε μάλλον χρειάζεται να ξαναποκτηθεί. Η μύηση στο γλυκό κρασί της φιλότητας είναι λοιπόν Παιδεία πρώτη – αυτό είπε και ο Κ. Γεωργουσόπουλος. Κι είναι Παιδεία δυσχερέστατη, αφού δεν πρόκειται για μετακένωση γνώσεων, ούτε για επιβολή εξωγενών κανόνων: Μόνος-μου χρειάζεται να στήσω τις Αξίες μου· κι αυτό είναι μόχθος βιωματικός και εμπειρία σκληρή ενίοτε – βοηθήστε με.

Και πώς άραγε θα ήταν μια Ηθοπολιτική Παιδεία (έτσι την είχα αποκαλέσει προ 40ετίας); Να ενώσομε λοιπόν τώρα τη φωνή-μας με τον δοκιμιογράφο των «ΝΕΩΝ» και να ζητήσομε απ’ το τέως Παιδαγωγικό Ινστιτούτο να στήσει το ευρύ και σπουδαίο ειδικό πρόγραμμα που απαιτείται γι’ αυτόν τον σκοπό. Ενα πρόγραμμα δύσκολο και πρωτότυπο, με τεράστια όμως ατομική και κοινωνική σημασία (του οποίου έχω περιγράψει τα κύρια σημεία σε παλαιότερα βιβλία μου). Μία απ’ τις σχετικές μεθόδους είναι και τα Παραδείγματα Βίου που βρίσκει κανείς στη λογοτεχνία, οπότε λειτουργεί ο μηχανισμός της βιολογικής «μίμησης». Είτε (ακόμα πειστικότερα) στα ζωντανά παραδείγματα λεβεντιάς και συνέπειας που βλέπει ο μαθητής γύρω του (αν βλέπει, κι όταν βλέπει) – ιδίως στις ερήμους ανωνυμίας των σημερινών πόλεων. Λίγοι θυμούνται ότι επί εξήντα χρόνια μια εφημερίδα μιας μεγάλης χώρας δημοσίευε κάθε πρωί (στο πάνω δεξιό μέρος της πρώτης σελίδας της) τη φωτογραφία ενος σπουδαίου παραδείγματος συμπεριφοράς. Είκοσι χιλιάδες φορές…

Οσο για το Ηθος της Γλώσσας (ισοδύναμης στην καρδιά του Σολωμού με την Ελευθερία) – ες άλλοτε…

Ο Θ.Π. Τάσιος είναι ομότιμος καθηγητής του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου.