«Το μουσείο πρέπει να είναι εργαστήρι ιδεών»

Πριν από έναν χρόνο μία από τις σημαντικότερες συλλογές έργων τέχνης σε διεθνές επίπεδο απεκδυόταν τον μανδύα του μυστηρίου – κοσμημένου συχνά με ιστορίες κληρονομικής ίντριγκας – που την κάλυπτε για δεκαετίες και αποκαλυπτόταν σε ένα νέο μουσείο – κόσμημα. Οι ουρές στην πλατεία του Αγίου Σπυρίδωνα στο Παγκράτι ήταν συχνό φαινόμενο και η απογείωση του Ιδρύματος Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή γεγονός μέχρι τη στιγμή του lockdown. Την ώρα που οι επισκέπτες δειλά, αλλά σταθερά επιστρέφουν στις αίθουσες για να απολαύσουν έργα των Γκρέκο, Βαν Γκογκ, Πικάσο και Τζακομέτι, ο διευθυντής του Ιδρύματος, Κυριάκος Κουτσομάλλης, μιλάει για όσα συνέβησαν τον πρώτο χρόνο λειτουργίας, τα προβλήματα και τα επόμενα σχέδια.

Ενας χρόνος λειτουργίας, ο σύντομος απολογισμός;

Θα ήθελα τον χρόνο αυτό να τον μοιράσω στα δύο. Οι πρώτοι πεντέμισι μήνες χαρακτηρίστηκαν από απροσδόκητη επιτυχία με ουρές στην οδό Ερατοσθένους. Υποδεχτήκαμε 150.000 επισκέπτες. Στο δεύτερο μέρος ήρθε αυτό το υγειονομικό φαινόμενο και μας έκλεισε. Ηταν πολύ δυσάρεστο να κινείσαι σε εκπληκτικούς χώρους ανάμεσα σε εμβληματικά έργα και να βιώνεις την οδύνη της μοναξιάς. Μετά το τρίμηνο του εγκλεισμού διαπιστώνω με πολύ ενθουσιασμό ότι ο κόσμος έρχεται ξανά στα μουσεία. Ξεκινήσαμε με 60 άτομα την ημέρα και την περασμένη Κυριακή είχαμε 350, μεγάλο νούμερο γι’ αυτή τη συγκυρία. Κάποτε, βέβαια, είχαμε 1.300 επισκέπτες την Κυριακή. Εν κατακλείδι θα έλεγα ότι το πρόσημο της πρώτης χρονιάς είναι θετικό, διότι δεν βυθιστήκαμε στην αδράνεια και την απελπισία. Αναβάλαμε την έκθεση του Γιώργου Ρόρρη, αλλά αναζητήσαμε λύση στο αποθεματικό των συλλογών μας για την έκθεση στο μουσείο της Ανδρου. Απευθύναμε πρόσκληση μέσω Διαδικτύου στα παιδιά να δημιουργήσουν τα δικά τους έργα και βρεθήκαμε μπροστά στην έκπληξη 250 ταλαντούχων νεαρών δημιουργών. Αυτές τις ημέρες ετοιμάζουμε την έκθεση «Εν τω γίγνεσθαι» με καλλιτεχνικές φωτογραφίες του Χριστόφορου Δουλγέρη που δείχνουν πώς δημιουργήθηκε το μουσείο από το μηδέν, αλλά κι ένα μπαζάρ με παλαιότερες εκδόσεις μας και πωλητέα είδη. Εχουμε δεσμευτεί κάθε χρόνο να ανανεώνουμε και τη μόνιμη συλλογή, αλλά υπολογίζοντας τον νεκρό χρόνο μπορεί να το επιχειρήσουμε περί τα μέσα του 2021.

Η πανδημία έθεσε το μουσείο εκτός προϋπολογισμού;

Βεβαίως μας έβγαλε εκτός προϋπολογισμού και κυρίως εκτός προγράμματος, διότι το πρόγραμμα καταρτίζεται για τα δύο προσεχή χρόνια. Εχουμε ελάχιστα έσοδα από τα εισιτήρια, το πωλητήριο, το καφέ και από την ενοικίαση των χώρων. Αν η επιτυχία των πρώτων μηνών συνεχιζόταν δεν θα είχαμε κανένα απολύτως πρόβλημα. Και τώρα δεν έχουμε – δεν κάναμε απολύσεις, ούτε μειώσεις μισθών και δεσμεύομαι ότι δεν πρόκειται να γίνουν -, αλλά πειράζουμε έτοιμα χρήματα. Πολλές φορές έχουμε πει όμως «ευτυχώς» που δεν ξεκινήσαμε κάποιες από τις πολύ δαπανηρές εκθέσεις κόστους 400.000 και 500.000 ευρώ που σχεδιάζουμε.

Ποια είναι η μεγαλύτερη πρόκληση;

Να μπορέσουμε να προαγάγουμε την υποδοχή που μας επιφύλαξε ο κόσμος. Πρέπει το μουσείο να μείνει ζωντανός οργανισμός. Ενα εργαστήρι ιδεών, θέσεων, αντιθέσεων στο πνεύμα του εγκυκλοπαιδισμού κι όχι στατικό και σκονισμένο. Πρέπει να κινηθούμε με πνεύμα ανανέωσης και να είμαστε διαρκώς σε εγρήγορση.

Πώς θα το πετύχετε;

Υπάρχουν εμπόδια και ένα από τα μεγαλύτερα είναι το οικονομικό, διότι δυστυχώς πλέον δεν υπάρχουν χορηγίες, όταν θέλεις να κάνεις μια έκθεση όπως ήταν «Ο Πικάσο και η Ελλάδα» με κόστος που ξεπερνά το 1 εκατ. ευρώ. Μπορούμε όμως με οικονομικότερες, αλλά εύστοχες προτάσεις να διατηρούμε ζωντανό το ενδιαφέρον.

Εξακολουθεί να πλανάται ένα μυστήριο γύρω από τη συλλογή του ζεύγους Γουλανδρή. Πού το αποδίδετε;

Δεν υπάρχει μυστήριο. Είναι γεγονός ότι κάποια από τις έξι κληροδόχους, παρά τη σαφήνεια της διαθήκης, προσπάθησε να πάρει κάτι περισσότερο. Οι διαδικασίες αυτές είναι χρονοβόρες, κοστοβόρες και οδυνηρές, καθώς οι διαφορές λύνονται στην Ελβετία, επειδή ο Βασίλης και η Ελίζα Γουλανδρή ήταν μόνιμοι κάτοικοι Ελβετίας. Η υπόθεση έχει κοπάσει πλέον, διότι μιλάει το αποτέλεσμα. Δεν υπάρχουν περιθώρια αμφισβήτησης. Δεν μπορούμε, όμως, να βγαίνουμε καθημερινά και να διαψεύδουμε.

Εξακολουθείτε να την εμπλουτίζετε;

Την εμπλουτίζουμε με έργα νεότερων, κυρίως ελλήνων καλλιτεχνών. Εκπληξη για μένα ωστόσο είναι και οι προτάσεις δωρεάς που δεχόμαστε από τους ίδιους τους δημιουργούς ή κληρονόμους τους.

Περιδιαβάζοντας τους χώρους του μουσείου εντοπίζετε λάθη; Τι θα αλλάζατε;

Οσο περίεργο κι αν ακούγεται δεν θα ήθελα να αλλάξω τίποτα, διότι το καθετί έγινε με πολλή μελέτη στα επτά χρόνια προετοιμασίας του μουσείου. Μικροπράγματα ίσως να υπάρχουν ίσως, αλλά στα ουσιαστικά σημεία – φωτισμός, ηχητική, λειτουργικότητα – δεν βλέπω κάτι που θα έπρεπε να το αλλάξουμε.

Ποιο το αγαπημένο σας σημείο στο μουσείο;

Μια μικρή αίθουσα προβολών όπου παρουσιάζονται ντοκιμαντέρ για κάθε έργο διάρκειας 20 λεπτών σε σενάρια της Μαρίας Κουτσομάλλη. Είναι ένας χώρος που προσφέρει απόλαυση διότι συνδυάζεται ο λόγος με την εικόνα και φεύγεις έχοντας μυηθεί στα μυστικά της δημιουργίας. Αγαπώ επίσης το καφέ διότι επιτελεί κοινωνικό ρόλο.

Πώς βλέπετε την επόμενη ημέρα;

Αισιόδοξα. Πρέπει να τη δούμε ως ευκαιρία. Οσο επώδυνος κι αν ήταν ο εγκλεισμός πρέπει να μας αλλάξει ώστε να γίνουμε πιο αλληλέγγυοι και λιγότερο εγωιστές. Το μουσείο θα πηγαίνει πρόσω ολοταχώς και θα είναι ανοιχτό για όλους.