Eπιθυμούμε (διαρκώς και διακαώς) την επιθυμία

Για την Εκκλησία, τα πράγματα είναι απλά: «Θέλει αφήσει ο άνθρωπος τον πατέρα αυτού και την μητέρα αυτού και θέλει προσκολληθεί είς την γυναίκα αυτού και θέλουσι είσθαι οι δύο είς σάρκα μίαν». Αιώνια πίστη και αγάπη. Οι προοδευτικοί άνθρωποι της Εκκλησίας προχωρούν λίγο περισσότερο: «Οι επιθυμίες δεν είναι απαραίτητα κακές, είναι πηγές δημιουργίας», είπε ο πατήρ Φιλόθεος Φάρος στον Δημήτρη Μανιάτη («ΤΑ ΝΕΑ», 28/9). Και κάπου εκεί μπαίνουν στο παιχνίδι οι φιλόσοφοι, οι κοινωνιολόγοι και οι λογοτέχνες.

To καινούργιο βιβλίο της Μπελίντα Κανόν με τίτλο «Το Νέο Ονομα της αγάπης» (εκδ. Stock) ξεκινά με μια κοινότοπη διαπίστωση: η σαρκική επιθυμία μειώνεται με τον καιρό σε μια σχέση, μέχρι να εξαφανιστεί τελείως. Κι αυτό, επειδή συνδέεται με την έκπληξη, με τον αιφνιδιασμό, με την ανακάλυψη, στοιχεία που υποχωρούν όταν εξοικειώνεσαι με τον άλλο. Υπάρχουν φυσικά εξαιρέσεις, αλλά είναι σπάνιες. Τι γίνεται λοιπόν; Υπάρχει λύση;

Ορισμένοι επιλέγουν να παραμείνουν σε μια σχέση χωρίς επιθυμία, όπου όμως βρίσκουν αγάπη, συνεννόηση, συνενοχή, λέει η 62χρονη γαλλοτυνήσια καθηγήτρια σε συνέντευξή της στη Libération. Αλλά τα μισά ζευγάρια της σύγχρονης εποχής έχουν ημερομηνία λήξης και είναι καταδικασμένα να ανανεωθούν μία ή και περισσότερες φορές. Αυτή η «βραδεία πολυγαμία» – που δεν έχει σχέση με τον πολυερωτισμό, τις ανοιχτές δηλαδή ερωτικές σχέσεις – ανταποκρίνεται στα σύγχρονα βιώματα του ζευγαριού. Είναι ένας νέος τρόπος να φτιάχνουμε, να χαλάμε και να ξαναφτιάχνουμε τις σχέσεις μας. Μια δέσμευση βαθιά μεν, αλλά όχι αιώνια.

Ο πατήρ Φιλόθεος υποστηρίζει ότι «όσο δεν καλύπτεται η ανάγκη της ένωσης, τόσο η φύση σπρώχνει τον άνθρωπο να επιδιώξει την ένωση με έναν άλλο άνθρωπο». Η Μπελίντα Κανόν το λέει διαφορετικά: επιθυμούμε την επιθυμία, με όλο μας το είναι. Κάποτε, η σαρκική επιθυμία θεωρείτο ένα ενοχλητικό φαινόμενο, μια πηγή αταξίας. Αν όχι αμαρτία, πάντως μια απλή «ορμή», όπου συμμετείχε μόνο το σώμα. Αυτό τελείωσε. Σήμερα αναγνωρίζουμε την κεντρική θέση της επιθυμίας στην ύπαρξή μας – γι’ αυτό και την αποζητούμε. Γιατί σηκωνόμαστε το πρωί; Γιατί έχουμε όρεξη να ζήσουμε την ημέρα που έρχεται; Επειδή είμαστε όντα της επιθυμίας. Και η σαρκική επιθυμία αποτελεί το αποκορύφωμα της επιθυμίας για ζωή, την πιο φλογερή εκδήλωσή της.

Ο χωρισμός ενός ζευγαριού, όσο επώδυνος κι αν είναι, δεν αποτελεί λοιπόν πρόβλημα ούτε αποτυχία. Είναι κάτι απολύτως φυσιολογικό. Ζούμε μια σχέση μέχρι το τέλος, σε όλες τις διαστάσεις της, και χωρίζουμε επειδή θέλουμε να ξαναβρούμε το δίδυμο έρωτας – επιθυμία. Σημαίνει άραγε αυτό ότι λέμε ψέματα όταν διαβεβαιώνουμε τον σύντροφό μας πως θα τον αγαπάμε για πάντα; Οχι. Ετσι νιώθουμε εκείνη τη στιγμή. Εξακολουθούμε να είμαστε άλλωστε δέσμιοι της μακράς χριστιανικής παράδοσης που ορίζει το αδιάλυτο του γάμου. Μόλις τον 19ο αιώνα έγινε δεκτό ότι διαλέγουμε κάποιον επειδή μας αρέσει κι όχι για την περιουσία του ή άλλους παράγοντες. Και μόλις τον 20ό αιώνα επικράτησε αυτή η συναισθηματική επανάσταση – χάρις στον φεμινισμό.

Φεμινιστική είναι και η σαρκική επιθυμία, υποστηρίζει η Κανόν. Γιατί; Επειδή καταργεί τις σχέσεις κυριαρχίας. Στο κρεβάτι θέλεις την απόλαυση του άλλου κι αυτό είναι απολύτως ισότιμο. Φτάσαμε έτσι επιτέλους στη σεξουαλική ελευθερία: μπορούμε πλέον να κάνουμε στο κρεβάτι ό,τι θέλουμε, με όποιον θέλουμε. Αυτό που δεν έχουμε κατακτήσει ακόμη είναι η σεξουαλική ισότητα. Ισχύει πάντα το παλιό ρητό του Ζιλ Ρενάρ «ο άνδρας προτείνει, η γυναίκα ακολουθεί». Το φλερτ, η σαγήνη, η ερωτική πρόσκληση, αποτελούν πάντα ένα ανδρικό προνόμιο. Στις περισσότερες περιπτώσεις, οι γυναίκες βρίσκονται μάλλον σε στάση αναμονής. Οταν οι γυναίκες κατορθώσουν να εκφράζουν και να υποστηρίζουν την επιθυμία τους, θα έχουμε φτάσει πραγματικά στη σεξουαλική ισότητα.

Θα εξακολουθούν βέβαια να υπάρχουν κάποιες «εκκρεμότητες». Στο βιβλίο του «Δεν έχω όρεξη απόψε» (εκδ. Les Liens qui libèrent), ο 72χρονος γάλλος κοινωνιολόγος Ζαν-Κλοντ Κοφμάν εξερευνά το ακανθώδες θέμα της συναίνεσης στους κόλπους ενός ζευγαριού. Η συζυγική κλίνη, γράφει, αποτελεί αυτή την «γκρίζα ζώνη» όπου η άρνηση δεν εκφράζεται πάντα με σαφήνεια, η συναίνεση είναι νεφελώδης και οι σχέσεις συχνά αμήχανες. Το να γυρίζει η γυναίκα από την άλλη πλευρά, για παράδειγμα, δεν εισπράττεται πάντα από τον άνδρα ως άρνηση. Μερικές «νυχτερινές επιθέσεις» μετατρέπονται έτσι σε κανονικούς βιασμούς.

Ο Κοφμάν διαψεύδει δύο μύθους γύρω από την επιθυμία. Πρώτον, ότι οι ανδρικές «ανάγκες» είναι πιο σημαντικές από τις γυναικείες. Δεύτερον, ότι η ανδρική επιθυμία είναι ίδια με τη γυναικεία ή, εν πάση περιπτώσει, ότι εκφράζεται με τον ίδιο τρόπο. Η ανδρική είναι πιο αυτόματη: είτε ο άνδρας είναι ερωτευμένος με τη γυναίκα είτε αδιάφορος, η επιθυμία μπορεί να συντηρείται. Και η σεξουαλική ρουτίνα δεν τον ενοχλεί. Η γυναικεία επιθυμία, αντίθετα, είναι πιο συναισθηματική. Εδώ χρειάζεται ένας σπόρος πάθους. Στα μακροχρόνια ζευγάρια, έτσι, η γυναίκα αισθάνεται συχνά σαν ένα έπιπλο ανάμεσα στ’ άλλα. Η επιθυμία της μαραίνεται. Κι όταν βλέπει τον άνδρα να διαχωρίζει τη σεξουαλικότητα από το συναίσθημα, και να ζητάει ακόμη περισσότερο έρωτα από πριν, καταλήγει να ενοχοποιείται. Αλλά δεν μιλάει. Ο Κοφμάν εξεπλάγη με το πόσες γυναίκες τού διηγήθηκαν την ασφυξία που αισθάνονται, αλλά του ζήτησαν να μη το γράψει.

Μπελίντα Κανόν (1958 – )

Οι άνδρες να ιδρώσουν

Συγγραφέας πολλών βιβλίων και από το 1998 καθηγήτρια συγκριτικής λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο Caen-Normandie, η Κανόν θεωρεί τον εαυτό της φεμινίστρια. Ασφαλώς είναι οργισμένη με τις διακρίσεις και με τις γυναικοκτονίες, που στη Γαλλία παρουσίασαν το 2019 αύξηση κατά 21%. Ασφαλώς την ενοχλεί που φοβάται να ταξιδεύει μόνη. Διαφωνεί όμως με το σύνθημα «Σειρά σας να φοβηθείτε», που πολλές μαχητικές νεοφεμινίστριες γράφουν στους τοίχους. «Οι άνδρες μπορεί και πρέπει να είναι σύμμαχοί μας στον αγώνα για την ισότητα», τονίζει. «Ζούμε μαζί, αγαπιόμαστε, κάνουμε παιδιά και θα φτάσουμε στην ισότητα μαζί. Οι άνδρες δεν είναι εχθροί, είναι προνομιούχοι στους οποίους πρέπει να εξηγήσουμε ότι τα προνόμια καταργήθηκαν. Πρέπει φυσικά να βγουν από την παθητικότητά τους και να ιδρώσουν, και πρέπει να τους παρακινήσουμε να δώσουν τη φεμινιστική μάχη μαζί μας».