Εμείς και οι -ισμοί

Τι συνέβη στη Σούδα την εβδομάδα που μας πέρασε; Είδε η ελληνική διπλωματία το καλύτερο όνειρό της ή ο εγχώριος αντιαμερικανισμός τον χειρότερο εφιάλτη του; Οι αναλύσεις επί αναλύσεων θα έπαιρναν γρήγορα λάθος ατραπό εάν δεν βασίζονταν στην πεμπτουσία της ρεαλιστικής σχολής: αυτό που ανάμεσα στους ανθρώπους λέγεται φιλία, στις διεθνείς σχέσεις ονομάζεται «συμφέρον». Χωρίς να ανακαλύπτει κανείς την πυρίτιδα στο Αιγαίο, σ’ αυτή τη βάση συζήτησαν ο Κυριάκος Μητσοτάκης και ο Μάικ Πομπέο. Με την εξαίρεση μάλιστα και ορισμένων – μάλλον εθιμοτυπικών – διαδηλώσεων από αριστερές ομάδες, η επίσκεψη επιβεβαίωσε την καταστολή του πληθωρικού αντιαμερικανισμού τα τελευταία χρόνια. Είναι άλλωστε η δεύτερη φορά που ο αμερικανός υπουργός Αμυνας επισκέπτεται την Ελλάδα σε διάστημα ενός χρόνου. Η καπνογόνος υποδοχή που επεφύλασσαν έλληνες καμικάζι κατά την επίσκεψη αμερικανών αξιωματούχων μοιάζει με φιξ καρέ στην παλιά χώρα. Σαν παιδική ασθένεια που κολλούσε μετά τη Μεταπολίτευση.

Το «ανήκομεν εις την Δύσιν» του Κωνσταντίνου Καραμανλή λειτούργησε τότε σαν  πυροκροτητής αντιστασιακής συνείδησης. Αλλοι προτίμησαν να ανήκουν στην Ελλάδα, άλλοι στους ψηφοφόρους τους και άλλοι στον εαυτό τους. Στην πρώτη περίοδο της 17 Νοέμβρη, όταν τα μέλη της φαντασιώνονταν τον ρόλο του Ρομπέν των Πόλεων, τον οποίο αποδεχόταν η κοινωνία, ο αντιαμερικανισμός εκφράστηκε με φόρο αίματος. Εγινε παράλληλα καύσιμη ύλη «στην κριτική προς την «καχεκτική» δημοκρατία» (Τζένη Λιαλιούτη, «ΤΑ ΝΕΑ», 18/1/2020), με δεδομένες από καιρό τις θεωρίες περί εμπλοκής στο Κυπριακό και τη χούντα. Η Ελλάδα δεν ήταν «εθνικά ανεξάρτητη» όσο επιδίωκε τη συμμαχία με τις ΗΠΑ, ενώ τα πολιτιστικά «υποπροϊόντα» λειτουργούσαν σαν δούρειος ίππος για την αθώα συνείδηση του εγχώριου καταναλωτή. Ο Κίσινγκερ ευθυνόταν για τις γεωπολιτικές αναταραχές στη Μεσόγειο και, σύμφωνα με έναν από τους ευρύτερα διαδεδομένους μύθους, είχε ορκιστεί να ξεριζώσει την ελληνική γλώσσα για να ξεριζωθεί στη συνέχεια το ομόδοξο και ομόγλωσσο ήθος. Στην πλατεία Σύνταγματος σκηνοθετήθηκε η λαϊκή δίκη του Μπιλ Κλίντον, στον οποίο οι διερμηνείς του ελληνικού έθνους χρέωσαν την παρέμβαση στη φονική επικράτεια του Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς. Και, φυσικά, το «ευχαριστώ την αμερικανική κυβέρνηση» του Κώστα Σημίτη μετά την κρίση των Ιμίων μετατράπηκε σε δήλωση υποταγής και ταπείνωσης.

ΕΝΑΛΛΑΓΗ ΜΕ ΑΝΤΙΓΕΡΜΑΝΙΣΜΟ. Από το 2010 ο αντιαμερικανισμός κοιμήθηκε και τη θέση του κατέλαβε με αξιώσεις ο αντιγερμανισμός. Η βαλκανική εκδοχή του δεν θα απεμπολούσε προφανώς τη δοκιμασμένη εικονογράφηση των ακραίων: μουστάκια του Χίτλερ σε πρωτοσέλιδα του ελληνικού Τύπου, σβάστικες και καρτ ποστάλ από την Ακρόπολη του 1940. Οι Γερμανοί ξανάρχονταν, οι διεκδικήσεις των αποζημιώσεων «ξαναζεσταίνονταν» και η σφαγή στο Δίστομο προβαλλόταν σε ένα ασταμάτητο φλας μπακ. Με τον τρόπο αυτό η έντυπη, ραδιοφωνική και συνδικαλιστική Αντίσταση υποδεχόταν την Ανγκελα Μέρκελ σ’ ένα ρόλο κομμένο και ραμμένο για περιόδους εσωτερικής κρίσης: εκείνον του εξωτερικού εχθρού. Ελλείψει του αρχετυπικού «Αμερικανού» οι Γερμανοί μπορούσαν να διακριθούν με αξιώσεις στη σκηνή. Το 2013 περίπου 40% των Ελλήνων επιθυμoύσε η χώρα μας «να έχει σχέσεις» με τις ΗΠΑ (Κάππα Research, «Το Βήμα»), ενώ το ποσοστό αυτό περιοριζόταν στο 12% το 2010. Την ίδια στιγμή μόλις 11,6% τασσόταν υπέρ των σχέσεων με την εταίρο Γερμανία. Ηταν η περίοδος που η γερμανίδα καγκελάριος επισκεπτόταν την Αθήνα (Οκτώβριος 2012), για να ακολουθήσει ο Βόλφγκανγκ Σόιμπλε (Ιούλιος 2013). Το «ποιος φταίει;» έπαιρνε σταδιακά μορφή. Οι Αγανακτισμένοι εμπλούτιζαν την πινακοθήκη της μνησικακίας και η αντιπολίτευση έκανε πρόβα ρεσάλτου. Η καθημαγμένη εθνική αυτοπεποίθηση άφηνε το περιθώριο στον αντισυστημισμό να γίνει μεταβλητή του συστήματος.

Ηταν το τέλος της μετα-ολυμπιακής αθωότητας. Ηταν η αρχή του ρεβανσιστικού ανορθολογισμού. Στην επόμενη φάση ο πάλαι ποτέ αντιαμερικανισμός της Αριστεράς έγινε ο ατλαντισμός του ΣΥΡΙΖΑ. Ο Γιάννης Δραγασάκης ευχαριστούσε τις ΗΠΑ και τον Μπαράκ Ομπάμα για τη διαμεσολάβησή τους στη συμφωνία του 2015. Και ο Αλέξης Τσίπρας έφτανε στον Λευκό Οίκο επί Ντόναλντ Τραμπ για να διαβεβαιώσει ότι: «Η προσέγγισή του στα πράγματα και ο τρόπος που αντιμετωπίζει την πολιτική μπορεί να μοιάζει διαβολικός αλλά είναι για καλό».

«Διαβολικοί» έμοιαζαν επίσης ο αντιαμερικανισμός και ο αντιγερμανισμός της νεότερης περιόδου, αλλά ενίοτε ήταν για καλό. Για να χτίσει κανείς πολιτική καριέρα, εν προκειμένω. Με όλες τις διαφορές τους, τα δύο «κινήματα» ήταν πρωτεϊκές μεταμορφώσεις ενός άλλου -ισμού με αρκετές συνάφειες. Σε συγκεκριμένες ιστορικές συγκυρίες επέβαλαν τη θεωρία της εξάρτησης από τον ξένο παράγοντα. Οι Αμερικανοί ήθελαν τα πετρέλαια, οι Γερμανοί την αιολική ενέργεια. Η Ουάσιγκτον περισσότερες βάσεις, το Βερολίνο να αγοράσει την Κρήτη. Εβρισκαν, όμως, πάντοτε αντίσταση από τον ηρωικό και ανυπότακτο ελληνικό λαό, που μπορούσε να ξαναγράψει την ιστορία (ως στοιχείο μάλιστα της εθνικής «ιδιοσυστασίας» του). Ο αντιαμερικανισμός και ο αντιγερμανισμός είναι τελικά δύο όψεις του λαϊκισμού. Ο ένας αποσύρεται όταν ενεργοποιείται ο δεύτερος.