Ηχοδύναμα

Μπαχ: Παραλλαγές Γκόλντμπεργκ, Λανγκ Λανγκ πιάνο, Deutsche Grammophon, 4cd

Οι megastars του πιάνου, όπως και γενικά της μουσικής, έχουν δύο κατηγορίες κοινού: η πρώτη αφορά στην έννοια megastar. Η δεύτερη, στην έννοια μουσική. Συνήθως, η πρώτη κατηγορία είναι απόλυτα ανοικτή σε ό,τι επιχειρήσουν. Η δεύτερη, αντιθέτως, είναι γενικά πολύ επιφυλακτική μαζί τους. Και κάθε φορά που μπαίνουν σε πιο βαθιά νερά, τους αντιμετωπίζει με καχυποψία. Εκκινεί από την αντίληψη ότι τέτοιοι αστέρες δύσκολα μπορούν να αντεπεξέλθουν στις πνευματικές απαιτήσεις έργων που πηγαίνουν πιο βαθιά από το επίπεδο του βιρτουόζου και των εντυπώσεων. Σήμερα, ο Λανγκ Λανγκ είναι ο απόλυτος megastar της εποχής. Και μόλις προκάλεσε αυτή τη δεύτερη κατηγορία κοινού, ηχογραφώντας ένα απόλυτο αριστούργημα του Μπαχ, του πληκτροφόρου μπαρόκ και, πιθανότατα, της μουσικής στο σύνολό της, τις Παραλλαγές Γκόλντμπεργκ. Και μάλιστα, η μία από τις δύο εκδόσεις κάνει την «πρόκληση» διπλή: περιλαμβάνει δύο πλήρεις ηχογραφήσεις του έργου, τη μία από το στούντιο και την άλλη ζωντανή και χωρίς μοντάζ, από την εκκλησία του Μπαχ στη Λειψία. Οι δύο ηχογραφήσεις έγιναν σε διάστημα περίπου δέκα ημερών.

ΜΠΟΡΕΙ Ο ΛΑΝΓΚ ΛΑΝΓΚ; Μπορεί ο Λανγκ Λανγκ να ερμηνεύσει αυτό το έργο; Η απάντηση είναι ξεκάθαρη: όχι απλώς μπορεί, αλλά αφήνει το στίγμα του. Αν όποιοι έχουν αυτή την απορία άκουγαν αυτές τις ηχογραφήσεις χωρίς να γνωρίζουν ποιος παίζει, πιθανότατα θα τις περιέβαλαν με διθυράμβους. Στην ουσία, η κριτική που ασκείται δεν αφορά την ερμηνεία, αλλά το αν ένας τέτοιος πιανίστας έχει, τελικά, το δικαίωμα να καταπιαστεί μαζί του. Ασφαλώς και το έχει. Και, όπως γράφει ο ίδιος, ασχολείται με τις Γκόλντμπεργκ τα τελευταία είκοσι χρόνια, δηλαδή τη μισή του ζωή. Οι άνθρωποι δεν φτάνουν τυχαία όπου φτάνουν. Ο Λανγκ Λανγκ είναι ένας μουσικός με εκπληκτικές ικανότητες αλλά και πολύ στέρεη υποδομή. Μαθητής του Γκάρι Γράφμαν στο Κέρτις στη Φιλαδέλφεια, πολύ πριν γίνει ο megastar που όλοι γνωρίζουν σήμερα (και για να γίνει) έχει διανύσει πολύ δρόμο που αντικατοπτρίζεται σε αυτές τις δύο ηχογραφήσεις και που, ας σημειωθεί, έχουν αρκετές και ουσιώδεις διαφορές μεταξύ τους. Οσο και αν είναι φυσική η τάση να δει κανείς τη ζωντανή ηχογράφηση με πιο θετική ματιά, η αλήθεια είναι ότι η στουντιακή δουλειά του είναι τουλάχιστον εξίσου ενδιαφέρουσα. Εκεί έχει καταφέρει ένα επίπεδο καλλιέργειας του ήχου αλλά και μια ιδιαιτερότητα στην αντιμετώπιση της δομής του έργου που δεν συναντάς εύκολα.

ΣΑΝ ΝΑ ΜΗΝ ΥΠΑΡΧΕΙ ΠΙΑΝΟ. Είναι εντυπωσιακό ότι αν και οι χρόνοι του είναι γενικά αργοί, το αίσθημα που παράγεται κάθε άλλο αφήνει το βάρος που θα περίμενε κανείς. Κάθε μία από τις παραλλαγές είναι ένας ολόκληρος κόσμος. Με κάποιο τρόπο, ο Λανγκ Λανγκ έχει επιλέξει και καταφέρει να αποδώσει περισσότερο ένα άθροισμα από μικρά αυτοτελή αριστουργήματα, παρά ένα ενιαίο σύνολο. Χωρίς όμως αυτό να σημαίνει ότι βγαίνει έξω από το σύνολο, ότι αυτό δεν υπάρχει. Δεν είναι εύκολο να κρίνει κανείς αν μπαίνει στο πολυπόθητο, όσο και ασαφές εννοιολογικά και αισθητικά, βάθος, αλλά σίγουρα κάθε μία από τις παραλλαγές συγκροτεί το δικό της πλήρες οικοδόμημα. Ο έλεγχος που ασκεί στο πιάνο για να αποδώσει αυτό που θέλει, είναι κάποιες φορές καθηλωτικός – στην πράξη αυτό σημαίνει ότι κάποιες στιγμές αισθάνεσαι ότι δεν υπάρχει καν πιάνο, ο ήχος σαν να γεννιέται από μόνος του. Η διαμεσολάβηση του έργου προς τον ακροατή του ελαχιστοποιείται. Και, αντίστοιχα, η επίδραση του μεγιστοποιείται. Αυτό είναι κάτι που ελάχιστοι μπορούν να καταφέρουν.

Θα μπορούσε να πει κανείς ότι στυλιστικά αυτή είναι μία ηχογράφηση της παλιάς καλής κοπής μιας ερμηνευτικής αντίληψης που ενώ κάποτε κυριαρχούσε, κάποια στιγμή περίπου δαιμονοποιήθηκε, για μεγάλο διάστημα, μα τα τελευταία χρόνια έχει πλέον επανακάμψει δριμύτερη. Απορίες σχετικά με τον εικαζόμενο ή μη αυθεντικό ήχο της εποχής του Μπαχ δεν την αφορούν. Το έργο είναι που μετράει και η ικανότητα του πιανίστα να του δώσει ζωή, κάτι που ο Λανγκ Λανγκ καταφέρνει με πειστικό τρόπο. Και με κυρίαρχη την αίσθηση μιας φυσικότητας, μίας αλήθειας, που δεν τη συναντάς εύκολα. Μια τελευταία παρατήρηση ίσως φανεί λίγο ωμή, αλλά γιατί όχι; Καταφέρνει κάτι ακόμα: αν και κινείται στο ερμηνευτικό περιβάλλον που προαναφέρθηκε, αποφεύγει εντελώς την πιο μεγάλη παγίδα: να κάνει τον Μπαχ να μοιάζει περίπου βαρετός, όπως ουκ ολίγοι – και επιφανείς – ομότεχνοί του έχουν «πετύχει» στο παρελθόν, παρά τις περγαμηνές του κύρους τους.