Η επίμονη εκμετάλλευση

Η επανερχόμενη συζήτηση για τον «αναχρονιστικό» χαρακτήρα των διατάξεων που προστατεύουν τη συνδικαλιστική δράση υπογραμμίζει τη δυσανεξία που προκαλεί η προσέγγιση του χώρου εργασίας ως ενός συγκρουσιακού πεδίου και θυμίζει τη βαθιά ριζωμένη αντίληψη ότι η διεκδίκηση στους χώρους εργασίας που κινείται πέραν της καταγγελίας παραβατικών εργοδοτικών συμπεριφορών αποτελεί πρακτική «ομάδας συμφερόντων» που προσπαθεί να υπονομεύσει την ομαλή λειτουργία της οικονομίας.

Υπόβαθρο αυτής της στάσης η αρχετυπική αντίληψη του φιλελευθερισμού, την οποία μοιράζονταν τόσο οι εκπρόσωποι της κλασικής πολιτικής οικονομίας όσο και οι νεοκλασικοί, αργότερα και η «Αυστριακή» σχολή, ότι υπό κανονικές συνθήκες σε έναν χώρο εργασίας δεν υπάρχει κάποιου είδους αδικία και ο καθένας αμείβεται γι’ αυτό που κάνει. Ηταν απέναντι σε αυτή την αντίληψη που θα εξεγερθεί το εργατικό κίνημα με ποικίλες μορφές και ήταν ο Καρλ Μαρξ που θα τεκμηριώσει πως πίσω από την τυπικά ακριβοδίκαιη ανταλλαγή ανάμεσα στον μισθό και την εργασιακή δύναμη υποκρύπτονται μορφές εξουσίας, αλλά και ιδεολογικού φενακισμού (όπως ο «φετιχισμός του εμπορεύματος») που συγκροτούν μια σχέση εκμετάλλευσης, μια σχέση στην οποία οι πραγματικοί παραγωγοί του κοινωνικού πλούτου δεν είναι και αυτοί που τον απολαμβάνουν.

Η έννοια της εκμετάλλευσης, περισσότερο και από αυτή της «αδικίας», παραπέμπει σε μια αντίληψη του πεδίου της παραγωγής ως ενός πεδίου συγκρουσιακού. Οχι τόσο, ούτε και κυρίως, με την έννοια του ανταγωνισμού για μερίδια αγοράς, τον οποίο ο φιλελευθερισμός πάντα αντιμετώπισε ως κινητήρια δύναμη οικονομικής προόδου, όσο μιας «δομικής» σύγκρουσης ανάμεσα σε αυτούς που παράγουν τον πλούτο και αυτούς που τον καρπούνται, σύγκρουσης που ορίζει ένα αξεπέραστο χάσμα που διαπερνά το σύνολο της κοινωνικής ζωής.

Η αμφισβήτηση της έννοιας της εκμετάλλευσης είναι γνωστή. Η κυρίαρχη οικονομική αντίληψη υποστηρίζει ότι υπό τις κανονικές συνθήκες μιας αγοράς και εν απουσία άλλων εξαναγκασμών, ο καθένας παίρνει αυτά που του αναλογούν και η ανισότητα αποτυπώνει διαφορές στην προσφερόμενη εργασία, συμπεριλαμβανομένης της αυξημένης ανταπόδοσης που πρέπει να έχει η εξειδικευμένη εργασία, αλλά και η «επιχειρηματικότητα».

ΕΝΤΟΝΗ ΑΝΙΣΟΤΗΤΑ. Ωστόσο, αυτή η αντίληψη δεν απαντάει στο ερώτημα γιατί εξακολουθούμε να έχουμε τόσο έντονες μορφές ανισότητας. Με βάση την έκθεση World Inequality Report 2018, που συνέταξε επιστημονική ομάδα γύρω από τον Τομά Πικετί, ανάμεσα στο 1980 και το 2016 το ανώτερο εισοδηματικά 1% του παγκόσμιου πληθυσμού απέσπασε διπλάσιο τμήμα της συνολικής ανάπτυξης σε σχέση με το κατώτερο εισοδηματικά 50% του παγκόσμιου πληθυσμού. Αλλες έρευνες δείχνουν ότι στις Ηνωμένες Πολιτείες η μέση ετήσια αμοιβή των CEO των επιχειρήσεων αυξήθηκε κατά 940% ανάμεσα στο 1978 και το 2018 ενώ η μέση ετήσια αμοιβή των εργαζομένων αυξήθηκε κατά πόλις 12%. Το αποτέλεσμα ήταν εκεί όπου το 1965 η αμοιβή ενός CEO ήταν 20 φορές μεγαλύτερη από αυτή ενός εργάτη, το 2018 ήταν σχεδόν 280 φορές μεγαλύτερη. Ακόμη και εάν συνυπολογίσουμε ότι ένα μέρος της αύξησης οφείλεται στη δυσανάλογη αύξηση των τιμών των μετοχών (που είναι τμήμα της αμοιβής των CEO) είναι προφανές ότι δεν έχουμε να κάνουμε απλώς με διαφορές στην αξία της προσφερόμενη εργασίας, αλλά με μία εκμεταλλευτική σχέση.

Η μεταλλαγή στην παραδοσιακή φιγούρα της εργατικής τάξης, με την υποχώρηση της βιομηχανικής εργατικής τάξης (στον «Παγκόσμιο Βορρά», όχι όμως και στον «Παγκόσμιο Νότιο»), τη μετατόπιση στις υπηρεσίες και την επέκταση ευέλικτων και εξατομικευμένων εργασιακών σχέσεων (με αποκορύφωμα τη λεγόμενη gig economy) συχνά καθιστά την εκμετάλλευση λιγότερο ορατή σε σχέση με τον τρόπο που το κλασικό «τεϊλορικό – φορντικό» εργοστάσιο «οπτικοποιούσε» την παραγωγή πλούτου που δεν κατέληγε στους άμεσους παραγωγούς. Αυτό, όμως, δεν την κάνει λιγότερο πραγματική.

Εξίσου πραγματικές είναι οι υπενθυμίσεις ότι η εκμετάλλευση δεν αφορά μόνο την ανισότητα εισοδημάτων, αλλά μια συνολικότερη ανισότητα συνθηκών. Η πανδημία, για παράδειγμα, ανέδειξε όλα τα προβλήματα μορφών ευαλωτότητας που είναι σαφώς κοινωνικά προσδιορισμένες, από τα αρρύθμιστα υποκείμενα προβλήματα υγείας μισθωτών εργαζομένων χωρίς πλήρη πρόσβαση σε ιατροφαρμακευτική περίθαλψη μέχρι το γεγονός ότι ήταν κυρίως η μισθωτή εργασία σε κλάδους «πρώτης γραμμής» και τις εφοδιαστικές αλυσίδες που δεν μπορούσε «να μείνει σπίτι».

Η παραδοχή της εκμετάλλευσης ως καταστατικής συνθήκης της οικονομίας υπογραμμίζει ότι οι χώροι εργασίας είναι εγγενώς συγκρουσιακοί και ότι η εικόνα «εργασιακής ειρήνης» περισσότερο αποτυπώνει δυσμενή συσχετισμό εις βάρος των εργαζομένων παρά συναίνεση. Υπενθυμίζει ταυτόχρονα ότι οι δημοκρατικές πολιτικές πρακτικές δεν αποτελούν πρωτίστως μορφές «διαβούλευσης» όσο μορφές όπου μετασχηματίζεται πολιτικά μια σύγκρουση που συγκροτείται εκτός του τυπικού πεδίου της πολιτικής, υπογραμμίζοντας ταυτόχρονα ότι τα όρια πολιτικής και οικονομίας είναι τελικά λιγότερο ευδιάκριτα.

Ο πλούτος ως ύβρις

Ενδεικτικό του μεγέθους που μπορεί να έχει η ανισότητα στον πλούτο ως αποτέλεσμα εκμεταλλευτικών οικονομικών σχέσεων είναι και το γεγονός ότι ο ήδη μεγάλος πλούτος των 643 αμερικανών δισεκατομμυριούχων αυξήθηκε κατά 29% από την αρχή της πανδημίας ή κατά 845 δισεκατομμύρια δολάρια, αγγίζοντας συνολικά τα 3,8 τρισεκατομμύρια δολάρια, την ώρα που πλήθαιναν τα θύματα της πανδημίας και χάνονταν δεκάδες εκατομμύρια θέσεων εργασίας.