Ενας εμφύλιος με σαγιονάρες

Παρακολούθησα την ελαφρώς μπαγιάτικη συζήτηση για τον Εμφύλιο που ξέσπασε αιφνιδιαστικά και για διάφορες ακατανόητες αιτίες καλοκαιριάτικα.

Αλλά δεν έχω αντίρρηση. Να μιλήσουμε λοιπόν για τον Εμφύλιο.

Θέλω να κάνω κατ’ αρχήν μερικές παρατηρήσεις.

Παρατήρηση πρώτη. Ο ελληνικός εμφύλιος (1946-1949) ήταν ένα επεισόδιο του Ψυχρού Πολέμου. Της σύγκρουσης δηλαδή μεταξύ της δημοκρατικής Δύσης (κάτω από την ηγεμονία των ΗΠΑ) και της Ανατολής του «υπαρκτού σοσιαλισμού» (υπό τη Σοβιετική Ενωση και τον Στάλιν).

Για την ακρίβεια, ήταν η μοναδική ένοπλη σύγκρουση του Ψυχρού Πολέμου σε ευρωπαϊκό έδαφος.

Αυτή η διαχωριστική γραμμή καθόρισε τα δύο εμπόλεμα στρατόπεδα, τις επιδιώξεις, τις δυνατότητες και τους υποστηρικτές τους.

Σε αντίθεση με τις εμφύλιες συγκρούσεις της περιόδου 1943-1945 που ολοκληρώθηκαν με τη Συμφωνία της Βάρκιζας και δεν είχαν ευθεία αντιστοίχηση σε διεθνείς συσχετισμούς.

Παρατήρηση δεύτερη. Το σκηνικό του Ψυχρού Πολέμου δεν προσδιόρισε μόνο τους όρους του Εμφυλίου αλλά και τη μετεμφυλιακή κατάσταση.

Δημιουργήθηκε έτσι στην Ελλάδα μια «ατελής δημοκρατία» με διώξεις και διακρίσεις σε βάρος των ηττημένων, των οποίων η δράση θεωρήθηκε υποστηρικτική του «αντίπαλου στρατοπέδου».

Παρ’ όλα αυτά το μετεμφυλιακό καθεστώς στην Ελλάδα, αν και σκληρό, ήταν σαφώς ηπιότερο από τα μετεμφυλιακά καθεστώτα των άλλων ευρωπαϊκών εμφυλίων του 20ού αιώνα. Του ρωσικού, του φινλανδικού και του ισπανικού, κυρίως.

Παρατήρηση τρίτη. Πότε έληξε ο Εμφύλιος; Πολλές απόψεις έχουν διατυπωθεί, βάσιμες και αβάσιμες. Εληξε το 1949, έληξε το 1974 ή συνεχίζεται ακόμα και σήμερα;

Η ιστορική πραγματικότητα λέει ότι ο Εμφύλιος έληξε στις 29 Αυγούστου ή έστω τα ξημερώματα της 30ής Αυγούστου 1949, όταν καταλήφθηκε ο Γράμμος από τον Εθνικό Στρατό.

Τον διαδέχθηκε το μετεμφυλιακό καθεστώς «ατελούς δημοκρατίας» που περιγράψαμε και το οποίο καταλύθηκε ουσιαστικά με τη Μεταπολίτευση του 1974.

Χωρίς άλλη συνέχεια ή συνέπεια, εκτός από τη φασαρία κάποιων εκατέρωθεν φανατικών.

Παρατήρηση τέταρτη. «Ενας εμφύλιος δεν έχει ποτέ νικητές» (Γ. Σακκάς, «Το Βήμα της Κυριακής», 6/9/2020). Λάθος. Κάθε εμφύλιος έχει και ηττημένους και νικητές. Ακόμα κι αν έχει τίμημα για όλους.

Ευτυχώς, προσθέτω. Διότι διαφορετικά κανένας εμφύλιος δεν θα τελείωνε ποτέ και θα διαιωνιζόταν σε αλλεπάλληλους γύρους αναμέτρησης στο βάθος του χρόνου. Οταν δεν έχεις νικητές και ηττημένους, έχεις μόνο εμπολέμους.

Παρατήρηση πέμπτη. Ο Εμφύλιος δεν είναι «κακός» επειδή χύνεται αδελφικό αίμα – αν και αυτό έχει ασφαλώς τη σημασία του.

Κυρίως είναι «κακός» επειδή αποτελεί παράκαμψη και κατάλυση της δημοκρατίας.

Στη δημοκρατία δεν λύνουμε τις πολιτικές, οικονομικές, κοινωνικές ή ιδεολογικές διαφορές μας με τα κουμπούρια.

Παρατήρηση έκτη. Το νόημα της αναγκαίας λήθης δεν έχει να κάνει με τις τιμές που κάθε παράταξη δικαιούται να απονέμει στους νεκρούς της. Από την εποχή του Ετεοκλή και του Πολυνίκη κάθε νεκρός είναι ιερός, ακόμα και σε μια αδελφοκτόνο σύγκρουση.

Ούτε έχει να κάνει με την ερμηνεία των γεγονότων.

Εχει να κάνει όμως με την εξάλειψη οιασδήποτε πρακτικής συνέπειας ανάλογα με το στρατόπεδο που επέλεξε ο καθένας. Δεν νομίζω να ισχυρίζεται κανείς ότι επιβιώνουν τέτοιες διακρίσεις στη σημερινή Ελλάδα.

Παρατήρηση έβδομη. Τα υπόλοιπα είναι υπόθεση των ιστορικών, άντε και των πολιτικών επιστημόνων.

Γιατί τα σημείωσα όλα αυτά; Επειδή αποδεικνύουν τον μπαγιάτικο και ανώφελο χαρακτήρα της συζήτησης.

Δεν υπάρχει πια Ψυχρός Πόλεμος. Δεν υπάρχει αμερικανική ηγεμονία, ούτε καν Σοβιετική Ενωση. Δεν υπάρχει μετεμφυλιακό κράτος.

Κανένας δεν διανοείται να λύσουμε τις διαφορές μας με τα κουμπούρια. Η δημοκρατία αποτελεί πλέον «τον αξεπέραστο φιλοσοφικό ορίζοντα της εποχής μας», για να παραφράσω (και να διαψεύσω χαιρέκακα…) τον Σαρτρ.

Η λήθη (με την έννοια που ανέφερα) αποτελεί προ πολλού δεδομένο. Και οι ιστορικοί γράφουν κατεβατά για κάθε πτυχή και κάθε επεισόδιο της εμφύλιας διαμάχης και για ό,τι ακολούθησε. Ορεξη να έχεις να τα διαβάζεις.

Τι συζητούμε λοιπόν; Τι άλλο υπάρχει να συζητήσουμε; Τι είναι εκείνο που δεν έχει κριθεί ακόμη ώστε να το κρίνουμε μέσα στο καλοκαίρι του κορωνοϊού;

Νομίζω τίποτα. Και γι’ αυτό θεωρώ ότι η συζήτηση δεν είναι απλώς μπαγιάτικη. Είναι και κατάφωρα προσχηματική.

Αλλά όχι μόνο για λόγους ιστορικού αναθεωρητισμού.

Διότι οι περιφερόμενοι στον Γράμμο με τις βερμούδες και τις σαγιονάρες δεν γιορτάζουν ένα πραγματικό ιστορικό γεγονός. Αναβιώνουν ένα φαντασιακό ταυτοτικό στοιχείο της Αριστεράς.

Η εμφύλια σύγκρουση, πραγματική ή φανταστική, στα λόγια ή με τα όπλα, στο βουνό ή στις πλατείες, αποτελεί κεντρικό στοιχείο της αριστερής ταυτότητας.

Το οποίο έγινε ισχυρότερο αφότου εξέλιπε «η γενιά του Εμφυλίου» – οι άνθρωποι δηλαδή που πλήρωσαν την περιπέτεια με το αίμα τους και τη ζωή τους… Κι όταν η Αριστερά βρέθηκε ξανά και απροσδόκητα στο πολιτικό προσκήνιο εκδηλώνοντας ένα ακραία επιθετικό εμφυλιακό πνεύμα.

«Ή θα τους τελειώσουμε ή θα μας τελειώσουν» εμφανίστηκε σαν διχαστικό πρόταγμα σε μια δημοκρατική εκλογική διαδικασία, όταν η πραγματική ουσία της δημοκρατίας και των εκλογών είναι ακριβώς πως κανένας ποτέ δεν τελειώνει κανέναν. Ετσι η μίμηση του Εμφυλίου έμεινε να λειτουργεί σαν αναδρομική δικαίωση μιας ξεθωριασμένης ταυτότητας. Και η δικαίωση σαν αναδρομική ανταμοιβή μιας άχαρης και ασήμαντης διαδρομής.

Εξού και οι σαγιονάρες!