Η κουλτούρα της άρνησης

Δεν ξέρω αν έτσι γίνεται και τώρα, πάντως όταν πήγαινα εγώ στο σχολείο, την 28η Οκτωβρίου στολίζαμε τους τοίχους της τάξης με εκείνες τις αφισέτες που έγραφαν ένα μεγαλοπρεπές «Οχι», τις οποίες περικυκλώναμε με κλωνάρια δάφνης φτιαγμένα από κόλλες γλασέ. Το «Οχι», τέλος πάντων, ήταν το εθνικό μας statement. Οπως, φαντάζομαι, για τα παιδιά στην Ισπανία το «No pasaran». Γενικώς, γαλουχηθήκαμε με την ιδέα ότι η άρνηση είναι κάτι το ηρωικό, κατάθεση ευψυχίας και παλικαριάς. Επρεπε να μεγαλώσω αρκετά για να συνειδητοποιήσω την απλοϊκότητα του συνειρμού. Και χρειάστηκε εκείνο το «Yes, I can» της προεκλογικής εκστρατείας του Ομπάμα για να προσδιοριστεί, έστω και σε επίπεδο σλόγκαν, η δυναμική της κατάφασης που έχει να κάνει με τις δυνατότητες και τις προοπτικές του υποκειμένου και όχι με την αντίσταση σε έναν αόρατο και αόριστο – τις περισσότερες φορές – εχθρό. Που άλλοτε είναι ο καπιταλισμός, άλλοτε οι τραπεζίτες, άλλοτε η Ευρωπαϊκή Ενωση. Τώρα και οι επιστήμονες!

Ολο αυτό δεν θα μπορούσα να το δω πιο ανάγλυφα απ’ όσο στα στιγμιότυπα από τις συγκεντρώσεις ενάντια στη χρήση μάσκας προχθές στην Αθήνα και σε άλλες πόλεις της Ελλάδας. Εικόνες με δύναμη από το παρελθόν των συγκεντρώσεων των Αγανακτισμένων, με τις οποίες έχουν πολλά κοινά. Εμπρός στον δρόμο που χάραξαν, τότε, ο Βαρουφάκης και ο Ζίζεκ, σήμερα ο Αγκαμπεν.

Ας κρατήσουν οι χοροί

Ακόμη περισσότερα κοινά – και σημειολογικά – έχουν με εκείνους τους χορούς για το «Οχι» του δημοψηφίσματος. Στο στόχαστρο, τότε, οι «μενουμευρώπηδες», προχθές οι «μενουμεσπιτάκηδες». Ακουγα στα τηλεοπτικά ρεπορτάζ τις δηλώσεις και έμοιαζε με total recall του 2015. Αυτοί οι κακοί που θέλουν να μας φιμώσουν, που δεν τους συμφέρει να είμαστε λεύτεροι, κι εμείς οι καλοί που ξεσκεπάζουμε τις συνωμοσίες τους, που είμαστε ανυπότακτοι, μάγκες και λεβέντες. Διότι εκτός από το ότι του Ελληνα ο τράχηλος ζυγό δεν υπομένει, είναι και το «τούτο» του, το χειλοπιγουνάκι του, που δεν υπομένει μάσκα. Στα Χανιά μάλιστα, μετά το πέρας της διαμαρτυρίας, κάποιες μερακλωμένες μανούλες και πατερούληδες έριξαν και μια ζεϊμπεκιά, έτσι για να υπάρχει στο βίντεο.

Δεν πιστεύω ότι πρόκειται για θέμα πολιτικής ιδεολογίας. (Χωρίς αυτό να σημαίνει βέβαια ότι τα κόμματα δεν ευθύνονται για τη συσπείρωση ενός εσμού στις τάξεις των ψηφοφόρων τους, αποτέλεσμα της λογικής «όλα τα ψηφαλάκια μετράνε»). Πρόκειται μάλλον για τη λαϊκίστικη μαγκιά της άρνησης απέναντι στον ορθολογισμό που απαιτεί η διαχείριση της πραγματικότητας. Και η πραγματικότητα είναι μία, αντίθετα με τις «αλήθειες» που κυκλοφορούν εν αφθονία τριγύρω μας.

Καθρεφτάκια και καθρέφτες

Οταν κατά τη διάρκεια της Μεξικανικής Επανάστασης (1910-1920) οι αντάρτες του Εμιλιάνο Ζαπάτα και του Πάντσο Βίλα κατέλαβαν την πρωτεύουσα, εισέβαλαν στα μέγαρα των πλουσίων που οι ένοικοί τους είχαν ήδη εγκαταλείψει. Χωρικοί οι περισσότεροι, αντίκρισαν, για πρώτη φορά στη ζωή τους, μεγάλους, ολόσωμους καθρέφτες – μέχρι τότε ήξεραν τα καθρεφτάκια τσέπης όπου έβλεπαν μόνο το πρόσωπό τους κι αυτό αποσπασματικά. Οταν είδαν ολόκληρο το είδωλό τους τρόμαξαν, νόμιζαν ότι επρόκειτο για άλλους, για εχθρούς. Και άρχισαν να τους επιτίθενται πυροβολώντας τους καθρέφτες.

Πώς και το θυμήθηκα τώρα αυτό; Με αφορμή την προχθεσινή ομιλία του Αλέξη Τσίπρα στην Κεντρική Επιτροπή του ΣΥΡΙΖΑ και την κριτική που άσκησε στην κυβέρνηση. Σαν να έκανε κριτική στον κυβερνητικό εαυτό του. Ακριβώς όμως.