Η πνευματική ζωή {CR}στην παρανομία

Μοιάζει κάπως άκομψο να γιορτάζει μια στήλη τα πρώτα της γενέθλια αναφερόμενη σε ένα περιοδικό ιδεών που αμέσως μετά τα τεσσαρακοστά του γενέθλια κλείνει. Τουλάχιστον, όμως, τα «Ρεύματα και Ιδέες» παίρνουν με την ευκαιρία αυτή, εμμέσως φυσικά, μια απάντηση στην ερώτηση που έθεσαν τον περυσινό Σεπτέμβριο: επιτέλους, πού πήγαν οι διανοούμενοι; «Αν εννοείτε κάποιον που παρεμβαίνει στη δημόσια συζήτηση με βάση ένα αναγνωρισμένο έργο, φοβάμαι ότι έχει πεθάνει και τον έχουν θάψει», απαντά ο Μαρσέλ Γκοσέ. «Σήμερα έχουν πέραση οι διασημότητες».

Τον Απρίλιο του 1980 πεθαίνει ο Σαρτρ. Εναν μήνα αργότερα ιδρύεται το περιοδικό «Débat» από τον ιστορικό Πιερ Νορά, με τον οποίο ενώνουν γρήγορα τις δυνάμεις τους ο Γκοσέ και ο Κριστόφ Πομιάν. Οι διανοούμενοι της εποχής (Μισέλ Φουκώ, Πιερ Μπουρντιέ, Ρεζίς Ντεμπρέ, Ρεϊμόν Αρόν) δεν ενθουσιάζονται. Κάποιοι κατηγορούν το περιοδικό ότι, νομιμοποιώντας τη συναίνεση, δεν ενισχύει παρά τους ισχυρούς. Αλλά το «Débat» θα ζήσει τέσσερις δεκαετίες φιλοξενώντας μεγάλα ονόματα, ανοίγοντας ενδιαφέρουσες συζητήσεις και κάνοντας σπουδαία αφιερώματα.

«Οταν ξεκινήσαμε, προσβλέπαμε στο τέλος της σύγκρουσης της Ανατολής με τη Δύση, των σταλινικών με τους δημοκράτες», θυμάται ο Γκοσέ, μιλώντας σήμερα στο περιοδικό L’Obs. «Ανοίγαμε έναν χώρο για πιο ήρεμες συζητήσεις, πιο εμπεριστατωμένες αντιπαραθέσεις. Σήμερα η δημόσια ζωή εξαντλείται σε παράταξη βεβαιοτήτων. Επιπλέον, η ψηφιακή πραγματικότητα σκότωσε κάθε συνοχή. Δεν υπάρχουν πλέον παρά μεμονωμένα κείμενα γραμμένα για να ικανοποιούν συγκεκριμένα ενδιαφέροντα. Η αναζήτηση μιας συνολικής οπτικής δεν ενδιαφέρει κανέναν. Ομως αυτή ήταν μια από τις ιδρυτικές αρχές του περιοδικού μας: να προσεγγίζουμε ένα θέμα από διάφορες γωνίες, να επιτρέπουμε στον αναγνώστη να παίρνει μια απόσταση, να του δίνουμε να καταλαβαίνει πώς ένα συγκεκριμένο θέμα εντάσσεται σε μια γενικότερη τάξη».

Μα δεν είναι περίεργο να κλείνει ένα περιοδικό ακριβώς τη στιγμή που τόσοι άνθρωποι έχουν χάσει τον μπούσουλα; «Αλλο να έχεις χάσει τον μπούσουλα κι άλλο να ψάχνεις μπούσουλα», απαντά ο 74χρονος συγγραφέας της Απομάγευσης του Κόσμου (εκδ. Πατάκη) και της Ανόδου της Δημοκρατίας (εκδ. ΠΟΛΙΣ). «Σήμερα δεν υπάρχει πλέον εγκυκλοπαιδική περιέργεια. Θριαμβεύουν οι ειδικοί, οι τεχνοκράτες και οι ειδήμονες. Αυτό όμως προκαλεί μια δημοκρατική δυσφορία, καθώς οι ειδικοί είναι κι αυτοί διχασμένοι, και οι πολίτες νιώθουν ότι οι αναλύσεις τους κινούνται σε άλλο σύμπαν, άλλο μήκος κύματος. Αυτή είναι μια από τις πλέον θεμελιώδεις απειλές για τη δημοκρατία: η ανικανότητα για μια γενική ευφυία προκαλεί στους πολίτες την αίσθηση ότι οι πολιτικές αποφάσεις είναι αφηρημένες, στρατοσφαιρικές, αποκομμένες από τις ανησυχίες τους».

Το πρόβλημα σήμερα δεν είναι ότι οι πολίτες είναι ακαλλιέργητοι, συνεχίζει ο Μαρσέλ Γκοσέ. Από τους πολίτες δεν έχει άλλωστε ζητηθεί ποτέ να είναι καλλιεργημένοι. Η καλλιέργεια προϋποθέτει ένα μορφωτικό επίπεδο που δυστυχώς δεν προσφέρεται σε άλλους. Χρειάζεται χρόνος, περιέργεια και μέσα πρόσβασης. Η ψηφιοποίηση της ζωής υποτίθεται ότι θα διευκόλυνε αυτή την πρόσβαση. Αλλά δεν συνέβη κάτι τέτοιο. Το ότι υπάρχουν τα μέσα δεν σημαίνει και ότι χρησιμοποιούνται. Στην πραγματικότητα, εκείνες που είναι ακαλλιέργητες και απολίτιστες είναι οι κυρίαρχες ελίτ. Και αυτό ταιριάζει πολύ καλά με τον περιρρέοντα ατομισμό όπου ο καθένας ασχολείται με τον εαυτό του.

Η άνοδος του ατομισμού και ο τρόπος με τον οποίο αυτή η εξέλιξη αναμόρφωσε όλους τους θεσμούς ήταν ένα από τα θέματα με τα οποία ασχολήθηκε επανειλημμένα το «Débat» στη σαραντάχρονη διαδρομή του. Ο τίτλος του δικαιώθηκε και από πολλές παθιασμένες αντιπαραθέσεις, όπως εκείνη που προκάλεσε το 1981 ο Κλοντ Λεβί-Στρος γύρω από τη σύγχρονη τέχνη με το άρθρο του «Το χαμένο επάγγελμα». «Είμαστε περήφανοι που πολεμήσαμε τη στενότητα πνεύματος», λέει ο Γκοσέ. «Ανοίξαμε πρώτοι θέματα όπως τα δικαιώματα των ζώων ή το μέλλον του σχολείου. Η πνευματική ζωή περνάει όμως σιγά – σιγά στην παρανομία. Το Πανεπιστήμιο πάσχει από υπερεξειδίκευση. Και η κοινωνία μας διαπνέεται από ένα ιδανικό αυτοματισμού: χρειαζόμαστε μηχανικούς για να λαδώνουν τα γρανάζια, αλλά η ανάγκη να κατανοηθεί η βαθιά ιστορία των κοινωνιών μας και του προορισμού τους δεν υπάρχει πια».

Τι έχει μείνει λοιπόν; «Θραύσματα φεμινισμού, οικολογισμού, υπεράσπισης των ζώων, καταγγελίας της αποικιοκρατίας. Πολιτικά στυλ, όχι πολιτικές σκέψεις. Ριζοσπαστικότητες που αφορούν στάσεις, όχι θεωρίες, και αντανακλούν τον σύγχρονο ατομισμό, που ενδιαφέρεται μόνο για να καταθέσει την άποψή του, όχι να την αναπτύξει. Η αντιπαράθεση των ιδεών έχει δώσει τη θέση της σε ηθικές δεσμεύσεις ή ηθικούς αφορισμούς. Για να είμαι ακριβής, θα πρέπει να προσθέσω ότι δεν γίνεται σήμερα προσπάθεια να φιμωθεί κάθε αντίθετη άποψη, όπως τη δεκαετία του ’70. Υπάρχει μια βεντάλια ριζοσπαστικοτήτων. Μια πολυφωνία ή κακοφωνία, όπως το βλέπει ο καθένας…».

Το χαρτί πεθαίνει, ζήτω το χαρτί!

Ο γάλλος ιστορικός επηρεάστηκε πρώτα από τον μαρξισμό και τον φιλόσοφο Κλοντ Λεφόρ, προτού ενταχθεί στη μεταρρυθμιστική Αριστερά. Δική του είναι η έκφραση «κοινωνικό ρήγμα», που υιοθέτησε ο Ζακ Σιράκ το 1995. Παρά την πίκρα του για το κλείσιμο του Débat, ο Γκοσέ εξακολουθεί να πιστεύει ότι το χαρτί παραμένει για μυστηριώδεις λόγους το στήριγμα της δημόσιας ζωής: αυτό που δημοσιεύεται στο χαρτί μετράει για όλο τον κόσμο, ακόμη και γι’ αυτούς που δεν το διαβάζουν. «Το βιβλίο στο βιβλιοπωλείο παραμένει το πραγματικό βιβλίο», τονίζει. «Το χαρτί προσδίδει ένα βάρος στην κυκλοφορία των συλλογικών ιδεών που η ψηφιακή τεχνολογία δεν μπορεί να δώσει». Δεν θα μπορούσε λοιπόν το «Débat» να δώσει τη θέση του σε ένα ψηφιακό περιοδικό; «Το σκεφτήκαμε και το απορρίψαμε. Γιατί έχει διαπιστωθεί ότι η ψηφιακή τεχνολογία οδηγεί στη συρρίκνωση της πνευματικής εργασίας».