Ο χρόνος εργασίας και η πρόοδος

Στον 20ό αιώνα οικονομολόγοι και στοχαστές προσπάθησαν να φανταστούν το μέλλον της ανθρωπότητας. Μια κοινή πρόβλεψη ήταν ότι η τεχνολογική εξέλιξη και η αύξηση της παραγωγικότητας θα σήμαιναν ότι οι άνθρωποι θα έπρεπε να ξοδεύουν πολύ μικρότερο χρόνο ημερησίως για να εργαστούν. Μάλιστα ο Κέινς είχε προβλέψει ότι μέχρι το 2030 η συσσώρευση κεφαλαίου, η τεχνολογική πρόοδος και οι τομές στην παραγωγικότητα θα σήμαιναν ότι πέραν αυτών που θα ήθελαν να πλουτίσουν, οι υπόλοιποι άνθρωποι το 2030 δεν θα χρειάζονταν περισσότερες από 15 ώρες εργασίας την εβδομάδα.

Η πρόβλεψη αυτή μπορεί να μας φαίνεται υπερβολικά αισιόδοξη, τώρα που απέχουμε μόλις μία δεκαετία από το χρονικό ορόσημο που έθεσε ο Κέινς. Ομως, δεν ήταν μια παράλογη πρόβλεψη. Ολόκληρη η ιστορική περίοδος από τη Βιομηχανική Επανάσταση μέχρι και τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο χαρακτηρίστηκε από μια σημαντική μείωση του μέσου εβδομαδιαίου χρόνου εργασίας. Ηταν η περίοδος που περάσαμε από εργάσιμες εβδομάδες άνω των 60 ή 70 ωρών στην εβδομάδα των 48 ή των 40 ωρών και την ίδια στιγμή ήταν εμφανές ότι αυξανόταν πολύ η παραγωγικότητα της εργασίας.

Ωστόσο, η πρόβλεψη του Κέινς δεν επιβεβαιώθηκε. Η μείωση της διάρκειας της μέσης εβδομαδιαίας εργασίας δεν συνεχίστηκε με τον ίδιο τρόπο και υπήρξαν και περιπτώσεις όπου αυτή κατά περιόδους αυξήθηκε. Στις ετήσιες ώρες έχει επίσης αποτυπωθεί μια συνεχιζόμενη μείωση από το 1950 και μετά, κάτι που εκτός όλων των άλλων αποτυπώνει και την επέκταση των αδειών μετ’ αποδοχών. Ομως, την τελευταία εικοσαετία ο μέσος όρος εβδομαδιαίων ωρών εργασίας στην κύρια απασχόληση εμφανίζει σχετικά μικρή υποχώρηση: στην Ευρωπαϊκή Ενωση από 37 ώρες το 2000, το 2019 ήταν 36,2 και στις χώρες του G7 από 35,7 ώρες υποχώρησε στις 35, ενώ στις χώρες του ΟΟΣΑ από 37,4 ώρες υποχώρησε στις 37. Μάλιστα σε ορισμένες χώρες, πάλι σύμφωνα με τα στοιχεία του ΟΟΣΑ, αυξήθηκε ελαφρά στην ίδια περίοδο (για παράδειγμα στη Γαλλία, το Βέλγιο και τη Νέα Ζηλανδία). Βέβαια, ένα μέρος των τάσεων αυτών έχει να κάνει και με τις αλλαγές στη μορφή της εργασίας, το εάν ή όχι έχουν επεκταθεί μορφές μερικής απασχόλησης, ή μορφές ελαστικής απασχόλησης, χωρίς απαραίτητα σταθερό ωράριο.

ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΕΣ. Ωστόσο, πέραν των αλλαγών ως προς τη συνολική διάρκεια της εργασίας και την όποια στατιστική μείωση, υπάρχουν και αλλαγές στην οργάνωση της εργασίας που δίνουν και μια εικόνα που κάποιες φορές οι στατιστικές δεν εντοπίζουν. Για παράδειγμα η επέκταση των νέων τεχνολογιών σημαίνει ότι σε εργασίες υψηλής εξειδίκευσης συχνά τα όρια ανάμεσα στον εργάσιμο και τον ελεύθερο χρόνο είναι αρκετά δυσδιάκριτα, εάν αναλογιστούμε τα μηνύματα που μπορούν να έρθουν, τις διαρκείς επικοινωνίες, την ανάγκη να συνεχιστεί ένα μέρος της εργασίας στο σπίτι. Οι ακραίες μορφές ελαστικοποίησης της εργασίας με κορυφαίο παράδειγμα τα zero-hour contracts, όπως και η απασχόληση σε «πλατφόρμες» είτε ταξί είτε διανομής, μπορεί να δίνουν μια ψευδαίσθηση ευελιξίας, όμως στην πραγματικότητα εξωθούν σε διαρκή αύξηση των ωρών εργασίας σε μια προσπάθεια να συγκεντρωθεί ένα αξιοπρεπές εισόδημα. Ας μην ξεχνάμε ότι σύμφωνα με έρευνα της εταιρείας Gallup για την περίοδο 2014 – 2016 σε 155 χώρες παγκοσμίως μόνο το 32% του πληθυσμού ηλικίας 23 – 65 έχει πλήρη απασχόληση σε έναν εργοδότη.

Αυτό είναι ιδιαίτερα έντονο, εάν αναλογιστούμε ότι ένα μεγάλο μέρος των θέσεων εργασίας αφορά τον χώρο των υπηρεσιών και εργασίες κατά τεκμήριο κακοπληρωμένες. Αυτό οδηγεί στο φαινόμενο των ανθρώπων που χρειάζεται να έχουν τουλάχιστον δύο τέτοιες δουλειές, με όλη την εξάντληση που αυτό συνεπάγεται, για να τα βγάλουν πέρα. Συχνά αυτοί οι εργαζόμενοι δεν έχουν καν σημαντική ορατότητα, παρά μόνο σε οριακές συγκυρίες, κάτι που φάνηκε στην περίοδο της πανδημίας όταν οι αναπτυγμένες χώρες συνειδητοποίησαν τη σημασία των εργαζομένων «πρώτης γραμμής» στις εφοδιαστικές αλυσίδες ή τις υπηρεσίες φροντίδας, χωρίς βέβαια αυτό να έχει οδηγήσει και σε βήματα που να βελτιώνουν την εργασιακή συνθήκη ή τη μισθολογική τους αξιοπρέπεια.

Οπως επισημαίνει ο ανθρωπολόγος Τζέιμς Σούζμαν σε ένα πρόσφατο άρθρο του στους «Financial Times», το παράδοξο είναι ότι αυτό που ο Κέινς φανταζόταν ως στόχο μιας κοινωνίας υψηλής τεχνολογίας και μεγάλης παραγωγικότητας, δηλαδή τις 15 ώρες εργασίας την εβδομάδα, κοινότητες κυνηγών και τροφοσυλλεκτών το είχαν πετύχει, δείχνοντας ότι κάποια στιγμή πρέπει να αναστοχαστούμε την ίδια την έννοια της ιστορικής προόδου.

Η δυσαρέσκεια για την εργασία

Η έρευνα της εταιρείας Gallup δείχνει ότι μικρό ποσοστό των ανθρώπων ενθουσιάζεται για την εργασία του. Οι περισσότεροι αδιαφορούν και απλώς την επιτελούν για να λάβουν τον μισθό τους, ενώ ένα σημαντικό ποσοστό είναι ανοιχτά δυσαρεστημένοι προσπαθώντας να κάνουν πράξη τη δυσαρέσκειά τους. Παγκοσμίως το 2017 στην πρώτη κατηγορία ανήκε μόλις το 15%, στη δεύτερη το 67%% και στην τρίτη το 18%. Στη Δυτική Ευρώπη το ποσοστό των πραγματικά ικανοποιημένων υποχωρεί στο 10%.