Προστασία της ζωής ή ελευθερία;

Το ερώτημα έχει τεθεί στη νομική, ιστορική και φιλοσοφική του διάσταση από την αρχή αυτής της πανδημίας: ποια είναι η σχέση ανάμεσα στην προστασία της ζωής και την υπεράσπιση της ελευθερίας; Τα δύο αυτά δικαιώματα μπορεί να μπουν στη ζυγαριά ή το ένα υπερισχύει εξ ορισμού του άλλου; H γερμανική εφημερίδα «Die Zeit» οργάνωσε πριν από λίγο καιρό μια συζήτηση με αυτό το θέμα ανάμεσα σε δύο κορυφαίους γερμανούς διανοητές. Τώρα που βρισκόμαστε μπροστά στο δεύτερο κύμα, και ζούμε ήδη έναν νέο κύκλο περιορισμών, αξίζει να τη θυμηθούμε

Η «καλή ζωή» αξίζει για τον άνθρωπο περισσότερο από την «απλή βιολογική ζωή», έλεγε ο Αριστοτέλης. Επικαλούμενος αυτή τη φράση, ο μεγαλύτερος εν ζωή φιλόσοφος της Γερμανίας, ο Γιούργκεν Χάμπερμας, υποστηρίζει ότι «αξιοπρεπής» είναι μια ζωή μόνο όταν αυτοπροσδιορίζεται. Κάποιος που πάσχει από μια ανίατη ασθένεια, για παράδειγμα, μπορεί να προτιμάει να πεθάνει παρά να συνεχίσει να βασανίζεται. Αυτό όμως μπορεί να το αποφασίσει μόνο ο ίδιος και σε καμιά περίπτωση το κράτος – όπως συνέβη, για παράδειγμα, με τη ναζιστική Γερμανία.

Με τον ίδιο τρόπο, το κράτος δεν έχει το δικαίωμα να βάζει στη μια πλευρά της ζυγαριάς την επιβίωση ορισμένων πολιτών, ή ακόμη και ενός πολίτη, και στην άλλη την υγεία πιο μεγάλων κοινωνικών ομάδων. Το παράπονο του (Πράσινου) δημάρχου του Τίπινγκεν Μπόρις Πάλμερ ότι «με την καραντίνα σώζουμε ανθρώπους που σε έξι μήνες ούτως ή άλλως θα πέθαιναν» είναι απαράδεκτο. Το θεμελιώδες αγαθό της ζωής βρίσκεται πάνω απ’ όλα. Και για να προστατευθεί αυτό το αγαθό, μπορεί να πρέπει να θυσιαστούν άλλα επίσης θεμελιώδη αγαθά ή αξίες. Διότι για να είναι ελεύθερο ένα άτομο, ή μια κοινωνία, πρέπει πρώτα απ’ όλα να βρίσκεται στη ζωή.

Με άλλα λόγια, η «ανοσία της αγέλης» με την οποία πειραματίστηκε για ένα διάστημα η κυβέρνηση Τζόνσον δεν έχει θέση στον πολιτισμό μας. Η θυσία των πιο εύθραυστων πολιτών προς όφελος των πιο ισχυρών δεν είναι μόνο παράνομη, αφού αντίκειται στην αρχή της ισότητας, αλλά είναι και ηθικά απεχθής.

Θα μπορούσε κάποιος να αντιτάξει στον Χάμπερμας ότι η αρχή του απόλυτου απαραβίαστου της ζωής, ακόμη και στην αρχή ή το τέλος της, συγκρούεται στην ακραία της εκδοχή με την άμβλωση και την ευθανασία. Αλλά η αντίρρηση του γερμανού θεωρητικού του δικαίου Κλάους Γκίντερ είναι διαφορετικού χαρακτήρα. Η ανάγκη για τη στάθμιση των θεμελιωδών δικαιωμάτων, σημειώνει, προκύπτει από το γεγονός ότι υπάρχουν περισσότερα από ένα τέτοια δικαιώματα και κανένα από αυτά δεν είναι απεριόριστο. Τα δικαιώματα αυτά μπορεί και να έρθουν σε σύγκρουση μεταξύ τους. Κατά συνέπεια, τα περισσότερα θεμελιώδη δικαιώματα (όπως η ζωή και η ελευθερία) περιορίζονται με σαφή τρόπο από τον νόμο, όχι μόνο για να αποτρέπονται ενδεχόμενες συγκρούσεις μεταξύ τους, αλλά και για να επιτυγχάνονται άλλοι συνταγματικά θεμιτοί στόχοι.

Η προστασία της υγείας δεν μπορεί έτσι να δικαιολογήσει ελευθεροκτόνες διατάξεις. Κάθε επιλογή που γίνεται πρέπει να σταθμίζεται σε σχέση με τους στόχους που επιδιώκονται. Και κάθε φορά πρέπει να δοκιμάζεται όποια εναλλακτική λύση διαφυλάσσει δικαιώματα που προστατεύονται από το Σύνταγμα, όπως η ελευθερία της κυκλοφορίας, του συναθροίζεσθαι, της εργασίας και της εκπαίδευσης.

Ο Κλάους Γκίντερ εισάγει έτσι την έννοια της «αναλογικότητας» των περιορισμών. Μόνο που η πανδημία περιπλέκει το ζήτημα για δύο λόγους. Ο ένας είναι ότι δεν μιλάμε εδώ για προστασία της ζωής με την ευρύτερη δυνατή έννοια, αλλά για τη διατήρηση της καμπύλης σε επίπεδη μορφή και τη μείωση του ρυθμού αναπαραγωγής (R₀) κάτω από το 1. Αυτό γίνεται για να μπορεί το σύστημα υγείας να ανταποκρίνεται στις ανάγκες με τα μέσα που διαθέτει και να μη βρίσκεται μπροστά σε τραγικές καταστάσεις όπου θα πρέπει να αποφασίζει αν θα σώσει τη μία ζωή ή την άλλη.

Και ερχόμαστε έτσι στον δεύτερο λόγο που εξηγεί τις δυσκολίες να εφαρμοστεί η αρχή της αναλογικότητας. Το δικαίωμα στη ζωή αποτελούσε αρχικά το δικαίωμα άμυνας απέναντι σε ένα κράτος που παρενέβαινε συχνά, αυθαιρέτως και βιαίως στη ζωή των υπηκόων του. Το να πεθαίνεις από μια αρρώστια ήταν στο παρελθόν ένας κίνδυνος που δύσκολα μπορούσε να αποτραπεί. Μόνο μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και την καθιέρωση του κοινωνικού κράτους τέθηκε το ερώτημα του τι μπορεί να κάνουν το κράτος και η κοινωνία για να αποτρέψουν δυνητικά θανατηφόρες ασθένειες ή να μειώσουν τις συνέπειές τους.

Η τελευταία αυτή υποχρέωση όμως, συνεχίζει ο Γκίντερ, περιορίζεται στα όρια του δυνατού, αφού καμιά κοινωνία δεν μπορεί να επενδύσει το σύνολο των πόρων της στο σύστημα υγείας. Το πόσο καλά είναι εξοπλισμένο το σύστημα αυτό καθορίζει και τον βαθμό στον οποίο μπορεί να αποφευχθούν οι μοιραίες συνέπειες των «γενικών κινδύνων της ζωής».

Με εξαίρεση λοιπόν την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, καταλήγει ο γερμανός νομικός, όλα τα δικαιώματα είναι σχετικά. Κι αυτό απαλλάσσει τον νομοθέτη από τον άθλο που ζητά ο Ρόναλντ Ντουόρκιν από έναν καλό δικαστή: να ερμηνεύει κάθε νόμο ως μέρος μιας συνολικής πολιτικής και ηθικής θεωρίας. Καμιά σύγκρουση δεν μπορεί να λυθεί χωρίς τον περιορισμό ενός δικαιώματος προς όφελος ενός άλλου.

Ούτε προϊόντα ούτε αξίες

Η αναφορά του Γκίντερ στον αμερικανό φιλόσοφο που έθεσε την ανθρώπινη αξιοπρέπεια στο κέντρο του ηθικού του συστήματος προκάλεσε την αντίδραση του Χάμπερμας. Για τον Ντουόρκιν – είπε – τα δικαιώματα δεν είναι «προϊόντα» που μπορεί να σταθμιστούν με βάση το βάρος τους. Δεν είναι όμως ούτε «αξίες» που μπορεί να τοποθετηθούν σε μια σειρά ανάλογα με τις πολιτικο-πολιτισμικές μας προτιμήσεις. Το ερώτημα για το αν ένα δικαίωμα εφαρμόζεται σε μια περίπτωση απαντάται μόνο με «ΝΑΙ» ή με «ΟΧΙ». Το «ίσως» δεν υπάρχει. Σε μια διαδικασία δικαστικής στάθμισης, τα θεμελιώδη δικαιώματα μπορεί βέβαια να βρεθούν σε ανταγωνισμό μεταξύ τους. Τελικά όμως ένα από αυτά θα επικρατήσει, γεγονός που σημαίνει ότι εκτοπίζει όλα τα υπόλοιπα, ακόμη κι αν σε περίπτωση ανάγκης θα πρέπει να υποβληθεί σε περιορισμούς.