Οι δύο κίνδυνοι της πανδημίας

Την ημέρα που ο Πρωθυπουργός ανήγγειλε, μ’ εκείνο το δραματικό διάγγελμα, την επιβολή γενικής απαγόρευσης μετακινήσεων, στις 22 του περασμένου Μαρτίου, ο ΕΟΔΥ είχε ανακοινώσει 94 κρούσματα Covid-19. Στα τέλη Αυγούστου φλερτάρουμε επικινδύνως με το όριο των 300 κρουσμάτων την ημέρα. Ακόμη χειρότερη είναι η εξέλιξη της πανδημίας στον κόσμο. Εκείνη την ίδια ημέρα του Μαρτίου τα καταγεγραμμένα κρούσματα στον πλανήτη ήταν 43.671. Στα τέλη Αυγούστου ξεπερνούν τις 280.000 την ημέρα.

Οι αριθμοί είναι, φυσικά, παραπλανητικοί: Τον περασμένο Μάρτιο ο νέος κορωνοϊός δεν είχε αρχίσει ακόμη να καταγράφεται σε μεγάλο μέρος του πλανήτη. Η γνώση για τις ιδιότητές του ήταν στα σπάργανα. Και οι έλεγχοι, τα τεστ, ήταν μικρό κλάσμα όσων διενεργούνται σήμερα. Μα είναι ταυτόχρονα αποκαλυπτικοί οι αριθμοί: Αποκαλύπτουν, πρώτον, ότι η πανδημία είναι παρούσα, δεν υπέστη εποχική κάμψη, απλώνεται με ρυθμούς ταχύτερους απ’ ό,τι προέβλεπαν ή ήλπιζαν οι ειδικοί, οι οποίοι τώρα προεξοφλούν ένα δύσκολο φθινόπωρο κι έναν δυσκολότερο χειμώνα. Αποκαλύπτουν, δεύτερον, ότι η Ελλάδα δεν είναι πια, όπως ήταν στην πρώτη φάση της δοκιμασίας, μια φωτεινή εξαίρεση, ένα απροσδόκητο παράδειγμα χαμηλής μετάδοσης και επιτυχούς πρόληψης. Με τα στοιχεία των τελευταίων δύο εβδομάδων, ο ρυθμός μετάδοσης του ιού στην Ελλάδα είναι υψηλότερος από εκείνον χωρών όπως η Πορτογαλία ή η Ιταλία, οι οποίες μας καλοτύχιζαν στην προηγούμενη φάση. Με κριτήριο τον ρυθμό μετάδοσης ανάλογα με τον πληθυσμό, η Ελλάδα δεν βρίσκεται πια, όπως τον Απρίλιο και τον Μάιο, στις ευλογημένες και απομακρυσμένες τελευταίες θέσεις του ευρωπαϊκού πίνακα, μα κάπου στη μέση του.

Προσδεθείτε, λοιπόν. Η πτήση, στους επόμενους αρκετούς μήνες, θα έχει ισχυρές αναταράξεις. Οι ιατρικές, επιδημιολογικές προκλήσεις θα είναι μάλλον δυσκολότερες απ’ ό,τι φανταζόμασταν. Το οικονομικό κόστος υψηλότερο, καθώς ένα μεγάλο μέρος της οικονομικής δραστηριότητας θα συνεχίσει να αναστέλλεται ή να περιορίζεται από την ανάγκη ελέγχου της μετάδοσης του ιού. Το κοινωνικό κόστος επίσης. Ιδίως σε μια χώρα που πρέπει, για πρώτη φορά, να περάσει χειμώνα δίχως την άμεση και έμμεση υποστήριξη του τουριστικού εισοδήματος, «λευκού» αλλά και «μαύρου», στην ιδιωτική κατανάλωση. Δεν είναι εύκολο να μετρηθούν προκαταβολικά οι συνέπειες. Μα είναι εύκολο να φανταστεί κανείς το μέγεθος των «πολιτικών» δυσκολιών καθώς οι επιλογές θα γίνονται όλο και πιο σύνθετες, λιγότερο αυτονόητες, δυσκολότερα κατανοητές, αποδεκτές και αστυνομεύσιμες απ’ ό,τι η αρχική γενική καραντίνα.

Μπορεί, βέβαια, να παρηγορηθεί κανείς με τη σκέψη πως όσο μεγάλες κι αν είναι οι δυσκολίες, όσο επώδυνες οι επιπτώσεις και σύνθετες οι επιλογές, τουλάχιστον δεν θα είμαστε μόνοι σ’ αυτήν τη μοίρα. Ολες οι χώρες του κόσμου την ίδια πρόκληση θα αντιμετωπίζουν, τις ίδιες δυσκολίες θα διαχειρίζονται, στις ίδιες ελπίδες – για μια γρήγορη και αποτελεσματική πρόοδο στις έρευνες για εμβόλιο και στις δοκιμές για νέες θεραπείες – στηρίζονται. Μα η παρηγοριά αυτή μικρή αξία θα έχει, αν στ’ αλήθεια η παγκοσμιότητα της πανδημίας δεν αντιμετωπιστεί με μια συντονισμένη διεθνώς και αλληλέγγυα προσπάθεια όλων των κρατών. Γιατί αν ένα μάθημα μας έχει δώσει ως τώρα η εμπειρία της πανδημίας είναι πως σε αυτήν δεν χωράει «εθνική» απάντηση. Το αποδεικνύει όχι μόνον η παταγώδης αποτυχία της τραμπικής συνταγής – κλείνω τα σύνορα με την Κίνα, διώχνω ξένους και ο ιός εξαφανίζεται (με τη βοήθεια της καταπόσεως και ολίγης χλωρίνης). Μα και η μοίρα χωρών που στην πρώτη φάση της πανδημίας είχαν εξαιρετικές επιδόσεις, όπως η Νότια Κορέα που αφού απέσπασε τον διεθνή θαυμασμό ζει τώρα ένα δεύτερο, χειρότερο κύμα ή η Νέα Ζηλανδία που, αφού θαυμάστηκε δικαίως ως η πρώτη Covid free χώρα στον κόσμο, υποχρεώθηκε πρόσφατα να επιβάλει καραντίνα στην πρωτεύουσά της το Οκλαντ.

Ο,τι και αν κάνει μια χώρα, όσο κι αν προσπαθήσει μια κυβέρνηση, «εθνική» λύση δεν υπάρχει. Σε μια οικουμενική απειλή χωράει μόνον μια εξίσου οικουμενική απάντηση. Αυτονόητο; Δυστυχώς όχι τόσο. Δοκιμάσαμε ήδη εκδοχές «ιατρικού εθνικισμού», παραμονεύει ο κίνδυνος ενός «εθνικισμού των εμβολίων» – για να μη μιλήσουμε για τον οικονομικό εθνικισμό των επιδοτήσεων που, στην Ευρώπη ειδικά, απειλεί, αν δεν εφαρμοστούν αποτελεσματικά τα μέτρα που αποφασίστηκαν, να διευρύνει τις ανισότητες ανάμεσα στις οικονομίες που επιδοτούνται γενναιόδωρα και εκείνες που έχουν πίσω τους κράτη δημοσιονομικώς προβληματικά. Αυτός είναι ο κίνδυνος νούμερο ένα στην επόμενη περίοδο.

Μα από την άλλη πλευρά, αν μια χώρα και η πολιτική ηγεσία της δεν μπορεί από μόνη της να νικήσει τον ιό εντός των συνόρων της, μπορεί ευκολότατα να επιδεινώσει τις επιπτώσεις του. Η εμπειρία της προηγούμενης φάσης της πανδημίας κρύβει ένα ακόμη μάθημα: Η αντιμετώπιση της κρίσης απέτυχε χειρότερα στις χώρες όπου η πανδημία αντιμετωπίστηκε «πολιτικά», έγινε αντικείμενο πολιτικής διαμάχης ή εκμετάλλευσης, κατέβηκε από τα αμφιθέατρα των επιστημόνων στο γήπεδο όπου οι φυλές των πολιτικά φανατικών συγκρούονται, εκεί όπου η πολιτική είναι ένα παιχνίδι μηδενικού αθροίσματος, όπου ασυμφιλίωτες φυλές πολιτικών αντιπάλων συγκρούονται για την εξουσία, επειδή η εξουσία είναι το μόνο που ενδιαφέρει. Η Αμερική είναι και πάλι το τέλειο αντι-παράδειγμα. Εμείς, αντίθετα, καταφέραμε, εντελώς απροσδόκητα, να γλιτώσουμε από την πολιτική χρήση της πανδημίας. Κι αυτός ήταν ένας βασικός παράγοντας της επιτυχίας μας σ’ εκείνη τη φάση. Αλλά ο κίνδυνος δεν πέρασε. Επιστρέφει – όπως βεβαιώνουν η άνθηση των θεωριών συνωμοσίας ή ο τρόπος που ενεγράφη στον δημόσιο διάλογο το άνοιγμα των σχολείων, οι μάσκες και τα παγούρια. Είναι ο κίνδυνος νούμερο δύο.