Πού πάμε στα ελληνοτουρκικά;

Τα έως τώρα δεδομένα προέβλεπαν τη μετάβαση στο επόμενο στάδιο, δηλαδή στις διερευνητικές επαφές, εν τούτοις όμως ένας νέος κύκλος αντιπαράθεσης εμποδίζει αυτή την εξέλιξη. Τόσο ο Ερντογάν όσο και ο Τσαβούσογλου έχουν εκφραστεί ιδιαίτερα εχθρικά έναντι της Ελλάδας καλώντας τη να μη δραστηριοποιηθεί χωρίς κόστος, αν διεκδικεί δικαιώματά της στην Αν. Μεσόγειο. Προφανώς η μεσολαβητική προσπάθεια του Χάικο Μάας δεν φαίνεται να αποδίδει άμεσα αποτελέσματα για έναρξη διερευνητικών επαφών, γεννώντας προβληματισμό.

Ο Ερντογάν δεν θεώρησε αρκετό ότι εξάντλησε την αντίδρασή του έναντι της σύναψης ελληνοαιγυπτιακής συμφωνίας ΑΟΖ μέχρι την 23η Αυγούστου, μία ημέρα πριν από την προγραμματισμένη πρώτη συνάντηση των διερευνητικών επαφών. Παρέτεινε την παράνομη NAVTEX και την ένταση. Η οποία επιτάθηκε με την αντίδραση της Ελλάδας μέσω NAVTEX στρατιωτικών ασκήσεων. Ο τούρκος πρόεδρος συμπλήρωσε το σκηνικό με εμπρηστικές δηλώσεις, θέλοντας να καταστήσει υπεύθυνους τους Ελληνες για το τι πρόκειται να συμβεί. Μάλιστα ο Τσαβούσογλου κάνοντας νύξη περί χρήσης του στρατιωτικού μέσου, δήλωσε πως «αν η Ελλάδα κάνει τα λάθος βήματα δεν θα διστάσει να κάνει ό,τι είναι απαραίτητο». Απειλή που θα μπορούσε να προαναγγέλλει σύρραξη.

Για ποιον λόγο η Τουρκία αντιδρά; Πώς δικαιολογεί την αντίδρασή της έναντι μιας καθ’ όλα έγκυρης συμφωνίας της Ελλάδας με την Αίγυπτο; Η Τουρκία που έχει προβεί σε μια παράνομη συμφωνία οριοθέτησης – αυθαίρετη υπό οιανδήποτε έννοια του δικαίου θάλασσας – με την ευάλωτη κυβέρνηση της Τρίπολης, η οποία έχει περιορισμένη εξουσία να δεσμεύει τη Λιβύη χωρίς κοινοβουλευτική έγκριση. Πώς να δικαιολογήσει ότι δεσμεύει μη οριοθετημένη περιοχή, στην οποία δεν δικαιούται να προβαίνει σε έρευνα υφαλοκρηπίδας, όταν αυτή δεν της έχει καθορισθεί είτε με συμφωνία, είτε με δικαστική απόφαση, μεταξύ των γειτονικών παράκτιων κρατών;

Επιπλέον με την ελληνική NAVTEX στρατιωτικών ασκήσεων – που δεν ωφελεί παρά μόνο ως αντιπερισπασμός –  ο Ερντογάν έχει θεωρήσει ότι σε αυτή την περιοχή, από τον 28ο έως τον 30ό μεσημβρινό, η Ελλάδα δεν επιτρέπεται να διενεργεί στρατιωτικές ασκήσεις. Ανεξαρτήτως διεκδικήσεων υφαλοκρηπίδας, ακόμα και μετά από οριοθέτηση, η επιφάνεια της θάλασσας παραμένει ελεύθερη για τη ναυσιπλοΐα και στο μέτρο της περιορισμένης χρονικής διάρκειας δέσμευσης είναι δυνατή και η διεξαγωγή στρατιωτικών ασκήσεων. Δεν είναι δυνατόν να διαφεύγει της Τουρκίας αυτός ο θεμελιώδης θεσμός της ανοικτής θάλασσας, ώστε να θεωρεί ότι κατέχει κάποιο μονοπώλιο.

Μήπως αποκαλύπτονται μύχιες σκέψεις της Τουρκίας να θέλει να εξαιρέσει την Ελλάδα από οποιαδήποτε άσκηση διεθνών δικαιωμάτων στην Αν. Μεσόγειο μετά την τουρκολιβυκή οριοθέτηση, δυσκολεύοντας την εξίσωση στη διευθέτηση στην επίμαχη περιοχή;

Επειδή μετά τις τελευταίες εξελίξεις μια κυκλική ανατροφοδότηση της αντιπαράθεσης δεν αφήνει περιθώρια να καλλιεργηθεί το έδαφος για να αποκατασταθεί το πλαίσιο διαλόγου, επείγει να υπάρξει η αναγκαία επαφή με στόχο τη διευθέτηση.

Η αποκλιμάκωση είναι ο ενδιάμεσος στόχος. Να διακοπεί η ένταση σε πρώτη φάση. Προφανώς οι δύο χώρες επιδιώκουν να καθορίσουν τις περιοχές άσκησης των δικαιωμάτων τους, γεγονός που δεν θα υλοποιηθεί ποτέ με δίκαιη λύση αν επικρατήσουν η μονομέρεια και η πίεση του απειλητικού.

Η Ελλάδα πρέπει να επιμείνει με ψυχραιμία στην ειρηνική επίλυση και στην αξιοποίηση του δικαίου θάλασσας. Στο πλαίσιο της επίλυσης, να προωθήσει συμφωνίες για διμερείς οριοθετήσεις υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ με τα λοιπά γειτονικά παράκτια κράτη, με τα οποία οι ακτές της επικράτειάς μας, ανεξαιρέτως, προκαλούν επικαλύψεις διεκδικήσεων. Ετσι καθορίζονται οι περιοχές άσκησης των κυριαρχικών δικαιωμάτων κάθε κράτους. Προηγουμένως, ιδίως σε σχέση με ορισμένες χώρες όπως είναι η Τουρκία, θα απαιτηθεί ένας κύκλος διερευνητικών επαφών για την ατζέντα της διαπραγμάτευσης που θα καταλήξει στη συμφωνία ή στη δικαστική παραπομπή. Αξιοποίηση δικαίου θάλασσας περιλαμβάνει τη μονομερή διεύρυνση της αιγιαλίτιδας ζώνης και των εσωτερικών υδάτων (κλείσιμο κόλπων και χάραξη ευθειών γραμμών βάσης), ξεκινώντας από το Ιόνιο, οριστικοποιώντας το εύρος σε σχέση με τις υφιστάμενες ή μελλοντικές συμφωνίες οριοθέτησης υφαλοκρηπίδας/ΑΟΖ.

Ο Πέτρος Λιάκουρας είναι καθηγητής Διεθνούς Δικαίου στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς