Τεχνητή νοημοσύνη και δικαστικό περιβάλλον

Στα δικαστικά συστήματα έχουμε αποδεχθεί τη λειτουργία ανθρωποκεντρικών συστημάτων μηχανογράφησης και ψηφιοποίησης. Θα αποδεχόμασταν την είσοδο της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ) στη Δικαιοσύνη και την υποκατάσταση του Δικαστή από τη «μηχανή»; Το ερώτημα τίθεται στον δημόσιο διάλογο πρωτόγονα και τείνει να παράγει αυτοματοποιημένα αρνητική απάντηση, παγιδεύοντας την ανθρώπινη σκέψη σε απόλυτα προβλέψιμα όρια, εγκλωβισμένη στον ίδιο κίνδυνο που θέλει να αποκλείσει στη χρήση ΤΝ. Είναι λάθος να αντιμετωπίσουμε το ζήτημα σαν κάτι που μπορούμε να αποφύγουμε απλά προσποιούμενοι ότι δεν υπάρχει.

Τεχνολογίες που σήμερα είναι κλειδωμένες σε υπολογιστές πανεπιστημίων, αύριο μπορεί να κάνουν τον γύρο του κόσμου σε τόσο προσιτή και εύχρηστη μορφή, που οποιοσδήποτε χρήστης ενός μοντέρνου υπολογιστή θα μπορούσε να τις αξιοποιήσει. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η τεχνολογία deep fakes, με την οποία ο κάτοχος μερικών βίντεο ενός τρίτου, τοποθετεί το πρόσωπό του σε όποιο άλλο υπάρχον βίντεο επιθυμεί με εξαιρετικά πειστικό αποτέλεσμα (https://www.forbes.com/sites/robtoews/2020/05/25/deepfakes-are-going-to-wreak-havoc-on-society-we-are-not-prepared/). Το Δικαστήριο δεν θα μπορούσε να ελέγξει τον υπερασπιστικό ισχυρισμό του τρίτου, ως κατηγορούμενου, ότι το βίντεο, που αποδεικνύει την ενοχή του, είναι αλλοιωμένο, γιατί θα ήταν πρακτικά αδύνατο για έναν άνθρωπο να το διαπιστώσει, ούτε και με τις μέχρι σήμερα γνωστές τεχνικές. Η ΤΝ εδώ μπορεί να απαντήσει υπηρετώντας τη Δικαιοσύνη, καθώς η εξάπλωση της τεχνολογίας deep fakes έδωσε κίνητρο για την ανάπτυξη τεχνολογιών αναγνώρισης αλλοιωμένων βίντεο. Παρακολουθώντας τις σκέψεις, που καταγράφονται σε διάφορα fora, οι εξειδικευμένοι επιστήμονες επισημαίνουν ότι εκ κατασκευής πολλά από τα συστήματα ΤΝ είναι «μαύρα κουτιά». Δηλαδή, οι προβλέψεις τους δεν προκύπτουν από εύκολα κατανοητούς στους χρήστες συνδυασμούς δεδομένων. Η επέμβαση σε αυτά είναι εφικτή με στόχο τη χειραγώγηση των προβλέψεων του συστήματος (https://arxiv.org/abs/1312.6199).

Συνεπώς, απαιτείται η κατανόηση των δυνατοτήτων της ΤΝ, ο καθορισμός των ορίων της αξιοποίησής της στα δικαστικά συστήματα, η ένταξή της στους κανόνες ηθικής, που το Κράτος Δικαίου επιτάσσει. Η ΤΝ πρέπει να καταστεί εργαλείο και όχι αυτοσκοπός.

Στην κατεύθυνση αυτή η Ευρωπαϊκή Επιτροπή για την Αποτελεσματικότητα της Δικαιοσύνης (CEPEJ) κατάρτησε τον «Ευρωπαϊκό Χάρτη Δεοντολογίας για τη Χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης στα δικαστικά συστήματα και στο περιβάλλον τους» (https://rm.coe.int/ethical-charter-en-for-publication-4-december-2018/16808f699c). Το έργο αυτό αποτελεί την πρώτη «εργαλειοθήκη» για τους νομικούς, θέτοντας ως όρια: την προστασία του δικαιώματος πρόσβασης σε δικαστήριο και σε δίκαιη δίκη, τον πλήρη σεβασμό προς τις αρχές του Κράτους Δικαίου, την ανεξαρτησία των δικαστών κατά τη διαδικασία λήψης των αποφάσεών τους.

Ας αναλογιστούμε το δημοσιονομικό όφελος από τη χρήση λογισμικού «προβλεπτικής δικαιοσύνης» στο στάδιο υποχρεωτικής διαμεσολάβησης στις υποθέσεις του ν. 3869/2010. Χωρίς να αποκλείεται η παροχή δικαστικής προστασίας, τα μέρη θα είχαν στατιστική πρόβλεψη για την ενδεχόμενη δικαστική τους αντιδικία και την ελευθερία να συμβιβαστούν ή να επιλύσουν δικαστικά τη διαφορά τους. Στην ελληνική έννομη τάξη η, με κανόνες, αξιοποίηση της ΤΝ δεν πρέπει να χαθεί για λόγους δογματισμού.

Ο Παναγιώτης Λυμπερόπουλος είναι εφέτης, τ. αντιπρόεδρος ΕνΔΕ