«Quo vadis?» για το Ελληνικό Ινστιτούτο Βενετίας

Με παζλ για δυνατούς λύτες μοιάζουν οι πρόσφατες εξελίξεις που ρίχνουν τη σκιά τους στο μοναδικό ελληνικό ερευνητικό ίδρυμα στο εξωτερικό, το Ελληνικό Ινστιτούτο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών της Βενετίας. Ο προ ημερών διορισμός προέδρου ειδικότητας, που δεν συνάδει με τον χαρακτήρα του ιδρύματος – όπως υποστηρίζει μεγάλη μερίδα της εξειδικευμένης στις βυζαντινές και μεταβυζαντινές σπουδές επιστημονικής κοινότητας – φαίνεται πως είναι μία επιπλέον κίνηση που προστίθεται σε ένα πλήθος ζητημάτων τα οποία έχουν προκύψει σχετικά με τον ρόλο και τη λειτουργία του. Κι αν αρχικά φαινόταν πως οι όποιες αλλαγές που επηρέαζαν τον χαρακτήρα του Ινστιτούτου είχαν έντονη πολιτική απόχρωση – καθώς ήταν απότοκα του νόμου 4505 που θεσπίστηκε επί των ημερών του ΣΥΡΙΖΑ – η συνέχιση της ίδιας τακτικής επί του θέματος προβληματίζει τους εμπλεκομένους, καθώς υποψιάζονται πλέον επιρροή ισχυρών προσώπων και θεσμών, οι οποίοι συνδέονται με τον εκκλησιαστικό χώρο εκτός ελληνικών συνόρων. Οποιος κι αν είναι ο απώτερος λόγος των κινήσεων που επιχειρούν να απαξιώσουν το ίδρυμα – όπως υποψιάζεται μεγάλη μερίδα όσων έχουν ως αντικείμενο έρευνας το συγκεκριμένο πεδίο – αναγκάζει την ελληνική κοινότητα της Βενετίας, η οποία έχει δωρήσει το σύνολο της περιουσίας της στο Ινστιτούτο, να εξετάζει ακόμη και την προσφυγή της στη Δικαιοσύνη ώστε να ανακληθεί η δωρεά. Γεγονός που θα έχει κι έντονο διπλωματικό παρασκήνιο καθώς λόγο στην υπόθεση θα έχει και το ιταλικό κράτος.

Τα προβλήματα στο εδώ και ενάμιση χρόνο ακέφαλο Ελληνικό Ινστιτούτο της Βενετίας δεν είναι μυστικά και κατά καιρούς έχουν δει το φως της δημοσιότητας. Την έκρηξη των πρόσφατων αντιδράσεων, ωστόσο, προκάλεσε ο διορισμός νέου επικεφαλής του Ινστιτούτου και πρώτου προέδρου του ιδρύματος, καθηγητή Εκκλησιαστικής Ιστορίας του Τμήματος Ποιμαντικής και Κοινωνικής Θεολογίας της Θεολογικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Ο νέος πρόεδρος φέρεται ότι ήταν υποψήφιος και σε προηγούμενη πρόσκληση ενδιαφέροντος για τη θέση, όμως κρίθηκε ότι δεν διέθετε τα απαραίτητα προσόντα κι εκείνη η διαδικασία απέβη άκαρπη. Το «παρών» όμως έδωσε και σε επόμενη πρόσκληση που έγινε τον Ιούνιο του 2019 με καταληκτική ημερομηνία την 7η Ιουλίου, οπότε και διεξάγονταν οι εθνικές εκλογές, με αποτέλεσμα να δοθεί παράταση ενός μηνός. Εν τέλει η εποπτική επιτροπή του υπουργείου Εξωτερικών, η οποία και καλείται να αποφασίσει, συγκλήθηκε τον περασμένο Ιανουάριο. Ενα από τα πέντε μέλη της, ωστόσο, διαπιστώθηκε πως λόγω ασυμβίβαστου δεν μπορούσε να συμμετέχει στις διαδικασίες και αντικαταστάθηκε την 1η Ιουλίου. Ως εκείνη τη στιγμή οι δύο υποψήφιοι – ο καθηγητής της Θεολογικής Σχολής και ο διευθυντής του τομέα Βυζαντινών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών – ισοψηφούσαν με δύο ψήφους ο καθένας και το νέο μέλος της επιτροπής ήταν εκείνο που ουσιαστικά θα έκρινε το αποτέλεσμα. Ο πρόεδρος της επιτροπής φέρεται μάλιστα ότι τηλεφώνησε στον ερευνητή του ΕΙΕ για να τον συγχαρεί και να του ζητήσει τα στοιχεία του ώστε να προχωρήσει η έκδοση του ΦΕΚ διορισμού του. Ωστόσο προς έκπληξη τόσο του ενδιαφερομένου όσο και όσων είχαν πληροφορηθεί την είδηση στο ΦΕΚ ως νέος πρόεδρος του Ινστιτούτου οριζόταν ο έτερος υποψήφιος με υπογραφές των υπουργών Εξωτερικών και Παιδείας.

Αξίζει να σημειωθεί ότι ο νόμος που ψηφίστηκε επί ΣΥΡΙΖΑ δεν προβλέπει στην εποπτική επιτροπή μέλος – εκπρόσωπο της Ακαδημίας Αθηνών, αλλά μόνο των εμπλεκομένων υπουργείων Παιδείας και Εξωτερικών, των οποίων το γνωστικό αντικείμενο δεν είναι σχετικό με εκείνο του Ινστιτούτου εκτός ελαχίστων εξαιρέσεων.

ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ. Η τοποθέτηση στη συγκεκριμένη θέση του καθηγητή Θεολογίας έχει θορυβήσει τόσο την εθνική όσο και τη διεθνή επιστημονική κοινότητα καθώς η ειδικότητα του δεν θεωρείται σχετική με το αντικείμενο έρευνας του Ινστιτούτου που εστιάζει στις σχέσεις της βυζαντινής αυτοκρατορίας με τη Δύση και στην ιστορία τού υπό βενετική κυριαρχία ελληνικού χώρου κατά την ύστερη μεσαιωνική και την πρώιμη νεότερη περίοδο. «Η ιστορία και ο πολιτισμός της περιόδου δεν εξαντλείται στην εκκλησιαστική ιστορία, στη σχέση των δύο Εκκλησιών ούτε στα δογματικά και θεολογικά ζητήματα, τα οποία χωρίς αμφιβολία ο επιλεγείς καθηγητής κατέχει σε βάθος. Το υλικό που απόκειται στα αρχεία και στις βιβλιοθήκες της Βενετίας αφορά κατά ένα μέρος του μόνο τα παραπάνω πεδία. Αντίθετα, προσφέρεται ιδιαίτερα για τη μελέτη της οικονομικής, κοινωνικής, πολιτικής και πολιτισμικής ιστορίας, της φιλολογίας και της ιστορίας της τέχνης του μεσαιωνικού και πρώιμου νεότερου ελληνικού κόσμου» επισημαίνουν 90 έλληνες και ξένοι διακεκριμένοι επιστήμονες, οι οποίοι συνυπογράφουν σχετικό κείμενο, ενώ σε ανάλογο κλίμα κινείται και ο Σύλλογος Ελλήνων Αρχαιολόγων σε ανακοίνωσή του. Σε ιδιωτικές συζητήσεις αρκετοί εκ των επιστημόνων δεν κρύβουν την ανησυχία τους σχετικά με το αν η επιλογή του νέου πρόεδρου συνδέεται και με ενδεχόμενη πρόθεση από την Πολιτεία να στρέψει την έρευνα προς την εκκλησιαστική ιστορία. Σύμφωνα με πληροφορίες των «ΝΕΩΝ», ακαδημαϊκοί από το εξωτερικό και πρόεδροι διεθνών ενώσεων βυζαντινολόγων προτίθενται να απευθυνθούν ακόμη και στον Πρωθυπουργό εκφράζοντας την ανησυχία τους και ζητώντας να βρεθεί λύση για τον επιστημονικό προσανατολισμό του Ινστιτούτου.

ΔΙΑΚΟΠΗ ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΗΣ. Τα προβλήματα όμως δεν σταματούν εδώ. Ενα εξίσου σημαντικό κεφάλαιο αφορά την ιστορική ελληνορθόδοξη κοινότητα της Βενετίας, η οποία το 1953 μεταβίβασε ολόκληρη την κινητή (εικόνες, αρχεία, κειμήλια) και ακίνητη περιουσία για την ίδρυση του Ινστιτούτου. Από την αρχή του 2020 ωστόσο η εποπτική επιτροπή σταμάτησε να χρηματοδοτεί την κοινότητα, όπως προβλέπεται από τους όρους της δωρεάς σύμφωνα με τον επικεφαλής της ελληνικής κοινότητας Δημήτρη Ζαφειρόπουλο, για τη μισθοδοσία του δασκάλου εκμάθησης ελληνικών στα παιδιά των Ελλήνων, την κάλυψη λειτουργικών εξόδων (λογαριασμοί ρεύματος, αγορά αναλώσιμων για τη λειτουργία της εκκλησίας του Αγίου Γεωργίου κ.λπ.) και παρέχει μόνο τα χρήματα για την πληρωμή του ιερέα, του ψάλτη, του νεωκόρου και του γραμματέα. Η εφαρμογή προϋπολογισμού ανά τρίμηνο και όχι ετήσιου καθιστά δυσχερή τον όποιο προγραμματισμό και οι σχέσεις ανάμεσα στην εποπτική επιτροπή και την κοινότητα φαίνεται πως είναι οριακές. Τα μέλη της κοινότητας μάλιστα μελετούν το ενδεχόμενο να κινηθούν δικαστικά καθώς θεωρούν ότι δεν εφαρμόζονται οι όροι της δωρεάς και αφήνουν ανοιχτό το ενδεχόμενο να προχωρήσουν σε αίτηση επιστροφής από το Ινστιτούτο όλης της περιουσίας της κοινότητας, γεγονός που όπως εκτιμούν «δεν θα αφήσουν αδιάφορο το ιταλικό κράτος το οποίο επέτρεψε τη μεταβίβαση».

Μέχρι τη στιγμή που γράφονταν αυτές οι γραμμές δεν έχει υπάρξει επικοινωνία – πέραν από ένα συγχαρητήριο μήνυμα μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου εκ μέρους της κοινότητας – μεταξύ του νέου προέδρου που βρίσκεται στη Βενετία από την 1η Αυγούστου και του επικεφαλής της ελληνικής κοινότητας, ο οποίος εκφράζει τη δυσαρέσκειά του επειδή ως τώρα δεν έχει γίνει δεκτό ούτε το αίτημά του να συναντηθεί με την υπουργό Παιδείας.

Στο μεταξύ αξίζει να σημειωθεί ότι ελλείψει βιβλιοθηκαρίου η βιβλιοθήκη του Ινστιτούτου παραμένει κλειστή. Οι υποψήφιοι διδάκτορες δεν κερδίζουν πλέον υποτροφία μέσω διαγωνισμού της Ακαδημίας Αθηνών, αλλά επιλέγονται από την εποπτική επιτροπή και δεν είναι υποχρεωτική η παραμονή τους στη Βενετία, ούτε η έρευνά τους είναι απαραίτητο να γίνεται στα αρχεία της Γαληνοτάτης. Απουσία δε επιστημονικού υπευθύνου οι εναπομείναντες προ κορωνοϊού υπότροφοι ελέγχονταν ως προς την πρόοδο της εργασίας τους από διοικητικούς υπαλλήλους του Ινστιτούτου.

Αν και τα ερωτήματα που αφορούν την τύχη του μοναδικού αυτού ερευνητικού ιδρύματος της Ελλάδας στο εξωτερικό είναι πολλά, η όποια υπονόμευσή του, εκτιμάται από όσους γνωρίζουν εις βάθος το θέμα, δεν έχει μόνο οικονομικά κίνητρα (στο ερώτημά μας σχετικά με την αποτίμηση της περιουσίας του Ινστιτούτου εκ μέρους της κοινότητας μας απάντησαν ότι είναι δυνατόν να εκτιμηθούν τα ακίνητα καθώς τα κειμήλια θεωρούνται ανεκτίμητης αξίας), αλλά πιθανόν να σχετίζεται με βλέψεις άλλων φορέων εκκλησιαστικού χαρακτήρα που προσβλέπουν στην άλωση του χαρακτήρα του Ινστιτούτου και για τον λόγο αυτό η νυν πολιτική ηγεσία δεν προχώρησε σε αλλαγές του επίμαχου νόμου 4505/2017 που θεωρείται και η πηγή πολλών κακών.

ΧΑΡΑΜΑΔΑ ΕΠΙΛΥΣΗΣ. Λύση στο πολύπλοκο αυτό παζλ ενδέχεται να βρίσκεται στον υπό διαβούλευση Οργανισμό του υπουργείου Εξωτερικών. Καταξιωμένοι επιστήμονες στον χώρο των βυζαντινών και μεταβυζαντινών σπουδών εκτιμούν ότι θα μπορούσαν να ενταχθούν στον οργανισμό διορθωτικές νομοθετικές διατάξεις που θα επανέφεραν τόσο την αρχειακή έρευνα στους σκοπούς του Ινστιτούτου (η απουσία αναφοράς στη μελέτη αρχειακών πηγών από τους σκοπούς του Ινστιτούτου βάσει του νόμου 4505 θεωρείται η πηγή πολλών από τον προβλημάτων που έχουν προκύψει) όσο και τον ρόλο της Ακαδημίας, όπως και την προώθηση σύστασης επιστημονικού συμβουλίου. Και ελπίζουν να βρουν ευήκοα ώτα.