Πραγματικότητα, ο πιο αδύναμος κρίκος

«Ο καθένας δικαιούται να έχει τη δική του γνώμη, αλλά όχι τα δικά του δεδομένα» έγραφε το 1983 ο καθηγητής, διπλωμάτης, γερουσιαστής και σύμβουλος τεσσάρων προέδρων των ΗΠΑ, Daniel Patrick Moynihan (1). Σχεδόν 40 χρόνια μετά η φράση αυτή είναι η πιο καίρια: καθορίζει τις τύχες του κόσμου μας.

Τα δεδομένα, δηλαδή η πραγματικότητα. Δηλαδή η αντίληψή μας περί αυτής. Δηλαδή ο ανταρτοπόλεμος που φουντώνει, κάθε μέρα και πιο βάναυσα ανάμεσα στο τι συμβαίνει και στο τι πιστεύουμε εμείς ότι συμβαίνει. Ανταρτοπόλεμος που δεν αφορά μόνο θέματα σαν τη Δαρβινική θεωρία, ή το αν όντως πατήσαμε στη Σελήνη, ή τις σατανικές επιδράσεις του δικτύου 5G, ή ακόμα και το αν είναι η γη μας στρογγυλή ή επίπεδη σαν σιδερώστρα – αυτά μπορούν να περιμένουν. Αυτό που δεν μπορεί να περιμένει για να το συζητάμε με την ησυχία μας μερικά ακόμα χρόνια είναι το αν υπάρχει ή όχι σήμερα μια θανάσιμη ασθένεια που ονομάζεται κορωνοϊός. Γιατί αν υπάρχει, πρέπει τώρα να προστατευτούμε για να σωθούμε.

Είναι περίεργο πώς λειτουργεί η αντίληψή μας για το τι «είναι πραγματικό»: από τη μια βλέπουμε στις οθόνες μας τη μισή Βηρυτό να ισοπεδώνεται – το βλέπουμε, άρα έγινε, άρα είναι αλήθεια. Κι από την άλλη, παρακολουθούμε μια σειρά από ανθρώπους με πρόσωπα ανήσυχα να μας μιλούν για έναν αόρατο ιό που κινδυνεύει να ισοπεδώσει την παγκόσμια οικονομία και τις υπάρξεις μας: ναι αλλά ποιος μας λέει ότι δεν είναι μια γρίπη σαν όλες τις άλλες, κι ότι όλη η φασαρία γίνεται προς όφελος σκοτεινών (επίσης αόρατων) δυνάμεων; Μα τον είδε κανείς, αυτόν τον ιό;

Εχουμε την τύχη να ακούμε για έναν κίνδυνο που τους περισσότερους από εμάς (και χάρη στις ως τώρα σωστές οδηγίες που σωστά ακολουθήθηκαν) δεν έχει αγγίξει παρά ελάχιστα. Δεν είναι ορατός στις οθόνες της προσωπικής μας ζωής – γι’ αυτό εξάλλου είναι ακόμα «κίνδυνος». Ομως παραμένει και δεν θα φύγει εύκολα – και αυτή είναι η πραγματικότητα. Πρέπει να συνεχίσουμε να ζούμε σε κατάσταση απόλυτου συναγερμού γιατί τα δεδομένα δεν περιμένουν τη δική μας άποψη ούτε τη δική μας έγκριση, δεν υπόκεινται στις ερμηνείες μας ούτε στις ενδότερες πεποιθήσεις και αμφιβολίες μας. Τα δεδομένα λένε ότι υπάρχει μια επίμονη, ανθεκτική και θανάσιμη απειλή για την ανθρωπότητα και μόνο αν την πιστέψουμε θα τρομάξουμε όσο πρέπει, ώστε να προστατευτούμε όσο πρέπει για όσο πρέπει.

«Δεν βλέπουμε τα πράγματα όπως είναι· τα βλέπουμε όπως είμαστε εμείς» έγραψε η γαλλίδα συγγραφέας Αναΐς Νιν αντλώντας από μια ταλμουδική θεωρία για την ανάλυση των ονείρων. Ακολουθώντας αυτόν τον ειρμό εύκολα φτάνουμε και στο σαιξπηρικό «Είμαστε φτιαγμένοι από το υλικό των ονείρων»(2) και εύκολα μπορούμε, σαν αερικά μιας φαντασίας που δικαιούται να πιστεύει ό,τι της ταιριάζει καλύτερα, να φτιάξουμε τη δική μας πραγματικότητα: όλοι οι πολιτικοί λένε ψέματα, οι γιατροί εξυπηρετούν συμφέροντα μεγάλων συμφερόντων, οι δημοσιογράφοι είναι πουλημένοι, με σωστή διατροφή και άσκηση δεν κολλάς τίποτα, μια ζωή την έχουμε και θα τη γλεντήσουμε. Είναι εύκολο, έτσι, να αδιαφορήσουμε γι’ αυτό που οι άλλοι θέλουν να μας πείσουν ότι είναι η πραγματικότητα. Μόνο που η πραγματικότητα δεν αδιαφορεί για μας. Είναι εκεί, και δεν θα μας προσπεράσει.

Αυτό που κινδυνεύει πιο πολύ, παραπάνω και από τις προσωπικές μας ζωές και περιουσίες, είναι ο συνεκτικός ιστός που στηρίζει και ενώνει όλες τις κοινωνίες. Η αίσθηση ότι αντιμετωπίζουμε κάτι όλοι μαζί, και ότι μόνο προστατεύοντας τον διπλανό μας προστατεύουμε και τον εαυτό μας: η αλυσίδα της ανθρώπινης κοινωνίας της οποίας κάθε κρίκος σφυρηλατείται με το αίσθημα προσωπικής και κοινωνικής ευθύνης και αλληλεγγύης. Και να λοιπόν που ο αδύναμος κρίκος, αυτός που κινδυνεύει να τη σπάσει, είναι το διαβρωτικό οξύ μιας πραγματικότητας που δεν είναι ίδια για όλους. Είναι πραγματικά απίστευτο ότι όσο πιο πέρα προχωράμε πάνω στις τεράστιες ολόφωτες λεωφόρους της νέας τεχνολογίας με την αστραπιαία αναμετάδοση ειδήσεων, τόσο το θέμα της αντίληψης της πραγματικότητας γίνεται πιο προβληματικό. Και επικίνδυνο. Από τον πλανητάρχη μέχρι τον τελευταίο από εμάς, είναι σαν ένα παγκόσμιο βραχυκύκλωμα να κάνει παράσιτα στην (πρωτοφανούς ταχύτητας και εμβέλειας πια) επικοινωνία όλων με όλους.

Ναι, είναι ωραίο πράγμα η φαντασία. Είναι ίσως το μεγαλύτερο πλεονέκτημα του ανθρώπινου είδους, γιατί απελευθερώνει από τα δεσμά της βαρύτητας και μας επιτρέπει να πετάμε πάνω από τους πόνους της ζωής. (Αμφιβάλλω π.χ. αν η ζέβρα φαντάζεται, την ώρα που το μάτι της πιάνει το λιοντάρι κρυμμένο πίσω από το δέντρο έτοιμο να της επιτεθεί, ότι είναι πουλί με φτερά και μπορεί όποτε θέλει να πετάξει μακριά). Η φαντασία δίνει όντως φτερά, αλλά η πραγματικότητα δαγκώνει. Και είναι απίστευτο αλλά αληθινό ότι τον 21ο αιώνα πρέπει ακόμα να συζητάμε για τις τελείως διαφορετικές ιδιότητες και χρήσεις τους. Για το ότι σήμερα πρέπει να ξαναθυμηθούμε πως η φαντασία προσφέρει κουράγιο κι ελπίδα ενώ η πραγματικότητα εφόδια για άμυνα, προστασία και ασφάλεια.

Ας το ξαναθυμηθούμε λοιπόν. Η φαντασία φοράει το χαμόγελο του μέλλοντος που η πραγματικότητα μας ζητά να κρύψουμε πίσω από τη μάσκα που πρέπει να φοράμε. Για να υπάρξει αυτό το μέλλον.

Η Καρολίνα Μέρμηγκα είναι συγγραφέας. Πρόσφατα βιβλία της: «Ο Ελληνας γιατρός» και «Ενα κρυφό μυστήριο» (εκδ. Μελάνι)

1. Εφημερίδα The Washington Post, 18/1/1983.

2. Τρικυμία, Πράξη Δ.