Οταν η θρησκοληψία γίνεται καλτ

Η Φλάνερι Ο’ Κόνορ πέθανε μόλις στα 39 της χρόνια, ταλαιπωρημένη από θέματα υγείας και απομονωμένη στο οικογενειακό αγρόκτημα στην Πολιτεία της Τζόρτζια. Ανήκει πια στον αμερικανικό λογοτεχνικό κανόνα. Κατατάσσεται στο περίοπτο ρεύμα του Southern Gothic, δηλαδή της μοντερνιστικής λογοτεχνικής παραγωγής του αμερικανικού Νότου, με πάπα του είδους τον Ουίλιαμ Φώκνερ – από τον οποίο άλλωστε είναι εμφανώς επηρεασμένη. Στους πολλούς σημαντικούς συγγραφείς της σχολής αυτής συγκαταλέγονται, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο,  πολυάριθμες γυναίκες, όπως η  Κάρσον ΜακΚάλερς, η Κάθριν Αν Πόρτερ, η Γουίλα Κάθερ, η Μάργκαρετ Μίτσελ  και η Γιουντόρα Γουέλτι.

Ο όρος «γοτθικό», στην περίπτωση της Ο’ Κόνορ τουλάχιστον, δεν αντιπροσωπεύει απλώς τον τρόμο που διατρέχει τη ραχοκοκαλιά της ύπαρξης μπρος στο άγνωστο και το απρόσμενο. Περισσότερο αναφέρεται στις μυστηριακές, αρχέγονες δυνάμεις της πλούσιας, σχετικά ανέπαφης ακόμα τότε  φύσης, στην παραδοξότητα των ανθρώπινων σχέσεων, στη δύναμη του αίματος και την  παρακμή μιας κοινωνίας απρόθυμα ενσωματωμένης στις δυνάμεις του αμερικανικού καπιταλιστικού εκσυγχρονισμού.  Υποδηλώνει ακόμη μια κάποτε ιμπρεσιονιστικής κι άλλοτε εξπρεσιονιστικής  έμπνευσης λογοτεχνία που δεν διστάζει να βυθιστεί στην ανθεκτικότητα της θρησκευτικής μυθολογίας, στην «οικονομία των φυτειών», στους πανίσχυρους δεσμούς της οικογένειας, στις έλξεις και απωθήσεις της φυλετικής ανάμειξης και  στην κουλτούρα των πρώτων εποίκων (ελάχιστα όμως των Μαύρων). Η στρατηγική ήττα του Νότου από τις δυνάμεις  του εκσυγχρονισμένου, περισσότερο δημοκρατικού Βορρά κατά τον Αμερικανικό Εμφύλιο αρδεύει διαχρονικά το είδος αυτό. Υφέρπει η θέληση για εξήγηση (όχι αναγκαστικά δικαιολόγηση) της αυτονομιστικής τάσης του Νότου αλλά και για αποκόλληση από τα ποικίλα στερεότυπα που έχουν αποδοθεί σε αυτό τον ευρύ πολιτισμικό / γεωγραφικό χώρο (η δουλεία, ο ρατσισμός, η Κου Κλουξ Κλαν, η φεουδαλική γαιοκτητική αριστοκρατία κοκ).

Οι χαρακτήρες

Ολα τα πιο πάνω βεβαίως ισχύουν, ωστόσο σ’ αυτό το ένα από τα δύο μόλις μυθιστορήματα της Ο’ Κόνορ (η οποία έγραψε περισσότερα διηγήματα, επιστολές και κριτικές)  προβάλλει πρωτίστως μια κοινωνία βαθιά ριζωμένη στην παράδοση, χωρίς καμιά αναφορά στην ιστορία και την πολιτική. Εχουμε έναν φονταμενταλιστή αυτοαποκαλούμενο προφήτη που απάγει τον ορφανευμένο μικρανεψιό του από τις αγκάλες του δάσκαλου θείου του, Ρέιμπερ, προκειμένου να τον βαφτίσει και να τον αναθρέψει στη φάρμα του, στις ερημιές του Τενεσί, καταμεσής στο δάσος, πολύ μακριά από την πόλη και τον πολιτισμό. Εχθρός του γέρου είναι ο εκσυγχρονισμός και η επιστημονική γνώση που εκπροσωπούνται εν προκειμένω από τον ορθολογιστή Ρέιμπερ, συγγραφέα μεταξύ άλλων μιας μονογραφίας με επίκεντρο το ψυχογράφημα του προφήτη. Το παιδί (ο Ταργουότερ) μεγαλώνει βυθισμένο στα μυστικιστικά κηρύγματα του γέρου θείου, απομονωμένο από συνομηλίκους, μπολιασμένο με μυστικιστικά οράματα και ενέσιμο μίσος για την υποτιθέμενη πόρνη μητέρα ή τις σκιώδεις θηλυκές υπάρξεις του βιβλίου. Αποστολή του  είναι να διαδεχθεί τον γέρο στο μεσσιανικό του έργο – που ωστόσο παραμένει ως το τέλος ασαφές κι αδιευκρίνιστο, παρά την μάλλον κουραστική πολυλογία περί τις βιβλικές ρήσεις και τον «κυκλικό» λόγο των Γραφών που διατρέχει το βιβλίο. Ο νεαρός Ταργουότερ θα επωμισθεί και δυο πρακτικές αποστολές: Να θάψει χριστιανικώ τω τρόπω τον γέρο όταν έρθει το πλήρωμα του χρόνου και να βαφτίσει με τη σειρά του το καθυστερημένο παιδί του δασκάλου θείου του στην πόλη, του Ρέιμπερ.

Βρίσκεται πια στα δεκατέσσερά του όταν ο γέρος πεθαίνει. Θα αποτύχει να φέρει σε πέρας την ταφή λόγω του τεράστιου σωματοτύπου του γέρου, παρά την προσφερόμενη συμπαράσταση ενός ζευγαριού γειτόνων Νέγρων  που τελικά θα ολοκληρώσουν τη δουλειά εν αγνοία του. Ο ίδιος θα μεθύσει στο αποστακτήριο του καλαμποκοχώραφου (ω ναι! ο γεροπροφήτης βιοποριζόταν από το αλκοόλ και το έτσουζε κατά το δοκούν) και όταν επιτέλους επιστρέψει στην αγροικία θα την κάψει συθέμελα, αποτεφρώνοντας, όπως πιστεύει, και το σώμα του γέρου. Θα αποδράσει και θα καταφέρει να φτάσει με ωτοστόπ στην πόλη, με ένα μάλλον συμπαθητικό πλασιέ που του προσφέρει συμβουλές και δουλειά. Θα φιλοξενηθεί με τον καλύτερο δυνατό τρόπο από τον θείο   του, θα οδηγηθεί σε μουσεία, ρεστοράν και πολιτιστικά γεγονότα, θα του προσφερθεί η δυνατότητα σχολικής φοίτησης, όμως άλλα τα κελεύσματα της ανατροφής του. Στον νου του δεν έχει παρά την απαγωγή του καθυστερημένου μικροξαδέρφου. Είναι αγροίκος, αγενής, ανεξήγητα απορριπτικός προς ό,τι του προτείνεται. Κατειλημμένος από αντιφατικά οράματα υπακοής στον νεκρό προφήτη αλλά και αυτονόμησής του, σαγηνεύεται πρόσκαιρα από τη λειτουργία μιας σέχτας Ευαγγελιστών.

Ο Ρέιμπερ, σε απόγνωση από την έλλειψη προσαρμογής, αποφασίζει μια επίσκεψη στην οικογενειακή φάρμα προκειμένου να φέρει τον Ταργουότερ ενώπιον των ευθυνών του. Είχε και ο ίδιος πέσει θύμα απαγωγής του γέρου όταν ήταν μικρός αλλά  ευτυχώς ο πατέρας του κατάφερε να τον διασώσει φέρνοντάς τον πίσω στην πόλη. Διανυκτερεύουν σε ένα μοτέλ, με μια παρακείμενη λίμνη. Η ύπαρξη του νερού θυμίζει στον δάσκαλο την απόπειρα που έκανε κάποτε, σε μια σκοτεινή παρόρμηση, να πνίξει τον καθυστερημένο γιο του στον ωκεανό – όντας απελπισμένος από την κατάσταση του μικρού. Εδώ ο Ταργουότερ επωμίζεται έναν διπλό ρόλο: του βαπτιστή και του εξυγιαντή. Πηγαίνει βαρκάδα στη λίμνη με συντροφιά τον καλότροπο καθυστερημένο και τον βαπτίζει μεν στο νερό, πλην ταυτόχρονα τον πνίγει. Ο Ρέιμπερ, δεν παρεμβαίνει, παρά τα προαισθήματά του, – αντίθετα σοκάρεται και λιποθυμά όταν καταλαβαίνει ότι δεν αισθάνεται διόλου πόνο για τον θάνατο του γιου του.

Δεν πρόκειται για το τέλος του βιβλίου, μη βιάζεστε. Ο Ταργουότερ αποδρά, με σκοπό να επιστρέψει στην καμένη πλέον αγροικία, με δύο συνεχόμενα ωτοστόπ. Στο πρώτο δεν τα πάει άσχημα με τον μισοκοιμισμένο φορτηγατζή που τον παίρνει, όμως στο δεύτερο, ο οδηγός ενός ακριβού αυτοκινήτου τον μεθάει, τον οδηγεί σε μια δασική περιοχή και τον βιάζει, σε μια συγγραφικά ανεπεξέργαστη και δομικά αναιτιολόγητη σκηνή. Τέλος πάντων, ξυπνά ολόγυμνος, ουρλιάζει από απόγνωση,  βάζει φωτιά (άλλη μια φωτιά) στα σύδεντρα και επιστρέφει με τα πολλά στη φάρμα. Εκεί διαπιστώνει από τους νέγρους περιοίκους ότι ο θείος του έχει ταφεί χριστιανικά και όχι καεί όπως ο ίδιος είχε θελήσει. Αποφασίζει να επιστρέψει στην πόλη για να παίξει τον ρόλο του προφήτη, όπως ακριβώς ο γέρος είχε προσχεδιάσει (και όπως η καθολική παιδεία της συγγραφέως, με τον διάχυτο ντετερμινισμό της, αποφασίζει). Εδώ είναι και το οριστικό τέλος της ιστορίας: χωρίς μεταμέλεια του ήρωα, χωρίς λύτρωση, αποκάλυψη, αναβάπτιση ή κάτι παρεμφερές – εκτός κι αν αυτή τη λειτουργία την επιτελεί ο βιασμός του.

Η «πολιτισμική εικόνα» της συγγραφέως
Η δομή του βιβλίου, οι διορατικές περιγραφές της φύσης και των ανθρώπων και οι συμβολισμοί (η πόλη και η ύπαιθρος, το νερό και η φωτιά, η φύση και ο πολιτισμός) είναι ξεκάθαροι, το εσωστρεφές, εσώκλειστο θρησκευτικό παραλήρημα ενοχλεί. Οι άθεοι και οι αγνωστικιστές εκ των αναγνωστών θα υποφέρουν από τον βομβαρδισμό ανακυκλούμενων συλλογισμών και αναπόδεικτων αληθειών – κοινώς απουσίας ορθού λόγου. Οι θρησκευόμενοι, μυστικιστές και άλλοι πιθανόν να ενδιαφερθούν περισσότερο αλλά η αιτιολόγηση, η εξήγηση και η λογική συνοχή των πράξεων του κεντρικού ήρωα θα τους προβληματίσει. Απομένει η ατμόσφαιρα του Νότου να σώζει τα προσχήματα. Αλλά κι εκεί η Ο’ Κόνορ υποπίπτει στο σφάλμα (από λογοτεχνική, όχι πολιτική ή ιδεολογική σκοπιά) του ρατσισμού. Σε πρόσφατες επανεπισκέψεις του έργου της (που είναι ξανά στη μόδα) έχει τεθεί το ζήτημα της ρατσιστικής της διάθεσης στη βάση της χρήσης της λέξης «Νέγρος», της συμμετοχής της σε διαδήλωση της Κου Κλουξ Κλαν και σε παρόμοια επιφανειακά συμφραζόμενα (φερ’ ειπείν δεν γούσταρε τον πομπώδη διδακτισμό του Τζέιμς Μπόλντουιν – μεταξύ μας ούτε κι εγώ). Δεν είναι ωστόσο αυτό το σημαντικό. Γιατί, σε ένα έργο όπως αυτό, τόσο εμμονικά επικεντρωμένο στην ασκητική, αναχωρητική παράδοση, μόνο ενδυνάμωση θα προσέφερε η αναφορά στη μαύρη θρησκευτική κουλτούρα, με τις λειτουργίες, τους χορούς και τη μουσική της (π.χ. τα περίφημα spirituals). Αγνοώ γιατί η συγγραφέας στρέφει τα νώτα της σε ένα παρόμοιο λογοτεχνικό εμπλουτισμό που θα ενίσχυε το επιχείρημά της περί θρησκευτικότητας και εύρεσης του καλού σε περισσότερο υπερβατικές σφαίρες. Ισως, σκέφτομαι, επειδή θα θεωρούσε ότι οι «Νέγροι» δεν προσηλυτίστηκαν επί της ουσίας, αλλά μάλλον τροποποίησαν το χριστιανικό τελετουργικό στα δικά τους μέτρα και στις αφρικανικές ανιμιστικές τους λατρείες. Μπορεί πάλι να μην είχε και ακριβή εικόνα του πώς ζούσαν οι Νέγροι της διπλανής πόρτας.
Αν και οπαδός παλαιόθεν της λογοτεχνίας του Νότου (ο Ουίλιαμ Φώκνερ είναι, το εξομολογούμαι, βασικός υπαίτιος της συγγραφικής μου ενασχόλησης) ταλαιπωρήθηκα κάπως για να τελειώσω το βιβλίο. Η Ο’ Κόνορ μου μοιάζει ως υπερτιμημένη συγγραφέας, εξωραϊσμένη από τα προσωπικά δεινά της, που επιβιώνει στη συλλογική κουλτούρα περισσότερο για την «πολιτισμική εικόνα» παρά για τα γραπτά της. Ισως σε ένα βαθμό να μου φταίει και η μετάφραση που αποτελεί ένα υβρίδιο μεταξύ της γλώσσας της εποχής (1965) όταν το ανέλαβε ένας συγγραφέας του διαμετρήματος του Αλ. Κοτζιά, και των εκσυγχρονιστικών παρεμβάσεων των επιμελητών της έκδοσης – που σημειώνονται πάντως με αυστηρότητα και τιμιότητα στο τέλος. Επρεπε, κατά τη γνώμη μου, είτε να έχουμε μια τελείως καινούργια μετάφραση είτε να παραμείνει ο λόγος του Κοτζιά ως είχε – συνιστά άλλωστε ιστορική σύμπλευση δύο σημαντικών λογοτεχνών. Μπορεί βέβαια να ευθύνεται και ο αναγκαστικός μακρύς εγκλεισμός- ασκητισμός της εποχής αυτής του κορωνοϊού που με βαραίνει, πάντως ο συνειρμικός «θεολογικός» λόγος της Ο’ Κόνορ μοιάζει να σκαλώνει κάποιες στιγμές σε σκοπέλους προσωπικής ακατανοησίας. Χειρότερα είναι τα πράγματα με τον εκτεταμένο επίλογο ενός αμερικανού μελετητή του έργου της της, που κατ’ ουσίαν γράφει μια πραγματεία για τον ασκητισμό και την παλαιοχριστιανική γραμματεία, βλέποντας στο ίδιο το βιβλίο τελείως άλλα πράγματα από αυτά που παλεύει να κατανοήσει ο μέσος αναγνώστης. Πιθανόν να πρόκειται για σχηματοποιημένα οράματα, κατά τον τρόπο του ήρωα του βιβλίου Ταργουότερ.

Φλάνερι Ο’Κόνορ
Και βιασταί αρπάζουσιν αυτήν
Μτφ. Αλέξανδρος Κοτζιάς, επίμετρο Ρίτσαρντ Τζιανόνε
Εκδ. Αντίποδες, σελ. 300
Τιμή 13,80 ευρώ