Η φυγή προς την ουτοπία

Επ’ ευκαιρία που φέτος στην Επίδαυρο παίζονται δύο αριστοφανικές κωμωδίες, που βασίζονται σε «μύθους», ουτοπικούς, θα προσπαθήσω να δείξω πως η ουτοπία (ελληνικής δομής λέξη που έγινε, όμως, λογοτεχνικό, φιλοσοφικό και πολιτικό δόγμα από ευρωπαίους συγγραφείς, πράγμα που σημαίνει, μην ψάχνετε να βρείτε τη λέξη στο λεξικό της αρχαίας ελληνικής γλώσσας) ως φυγή στο αλλού, στο άλλοτε και, συχνά, στο αλλούτερο, αποδείχνεται μια αναγκαία καταφυγή, καταφύγιο θα έλεγα, ατόμων, φύλων και φυλών και πολιτισμών, όταν η πραγματικότητα, η ζωή, οι ιδέες της, οι αξίες της, τα ήθη της δεν ικανοποιούν, συχνά βλάπτουν, την κίνηση προς τα εμπρός μιας κοινωνίας και ενός πολιτισμού. Η ευφυής αυτή λέξη μόνο με μια άλλη, παγκόσμια έννοια και λέξη μπορεί να αντιστοιχηθεί: Ανυπαρξία. Ο Λάιμπνιτς μας δίδαξε πως ο χρόνος νοείται μόνον ως κίνηση, ό,τι δεν κινείται, δεν υπάρχει. Και ο Αϊνστάιν μας χάρισε τον χωρόχρονο, τη γνώση πως χώρος και χρόνος είναι έννοιες (και πραγματικότητες;) συνάλληλες, η μία δεν μπορεί να νοηθεί χωρίς την άλλη.

Ως εκ τούτου, ό,τι δε νοείται να υπάρχει εν τόπω, ο ου τόπος, είναι ταυτόχρονα και εκτός χρόνου, άρα ανύπαρκτα. Η ζωή, από την εποχή, στα βάθη των αιώνων, γεννιέται εξ ανάγκης, διασώζεται στην ανάγκη και υποκύπτει στην αναγκαιότητα του θανάτου. Θυμίζω απλώς εδώ πως η ΑΝΑΓΚΗ, αρχαία ελληνική λέξη και έννοια, ήταν Θεά και καθόριζε αφ’ υψηλού και τις ενέργειες των Θεών του Ολύμπου. Κι αυτοί σε αυτήν «επείθοντο»!

Αρα, το γεγονός πως δεν υπάρχει χρονική στιγμή σε όλα τα μήκη και πλάτη που υπάρχει ζωή, που οι δυσχέρειες, οι ανωμαλίες, οι αναποδιές, τα απροσδόκητα, οι ελπίδες των ανθρώπων τους οδηγούν να εύχονται και να αναζητούν μια άλλη ισορροπία βίου, άλλες αξίες, άλλες τιμές, άλλη μοίρα και, συχνά, μιαν άλλη, αιώνια, ζωή. Γι’ αυτό και δεν υπάρχει λαός αρχαίος έως και σήμερα, κληροδότης που να μην αναζητά έναν ανύπαρκτο τόπο και έναν ανύπαρκτο χρόνο ως λύτρωση από τα δεινά, την τυραννίδα των παθών, την αδίστακτη υποταγή στο δυνατό, υλικά ή πνευματικά, άνθρωπο ή θεσμό.

Ετσι, στα αρχαιότερα κείμενα της ανθρωπότητας υπάρχει πάντα μια πείνα και μια δίψα για τον ου τόπο, όπου απέδρα πάσα λύπη και πας στεναγμός. Οσο περπατάμε σε έναν τόπο και ο χρόνος κυλά, αλλάζουμε ή μας υποχρεώνει σε αλλαγή η φθορά του χρόνου και ο τόπος χωρίς όρια. Ετσι, υπάρχει ένας υπέροχος αριθμός ουτοπιών στην παγκόσμια μνήμη και διασώζεται σε μεγάλα κείμενα της ανθρωπότητας, από τα φιλανδικά και τα ασιατικά, στα αφρικανικά, τα ευρωπαϊκά και τις ουτοπικές παραδόσεις των Ινκας.

Σε μας εδώ, πού αλλού, άλλωστε, ο Ομηρος είναι μια εξαίσια πηγή ουτοπιών. Και πρώτα και στα δύο σωζόμενα έπη του ο κόσμος των Θεών είναι μια ανακυκλούμενη ουτοπία. Και πρώτα απ’ όλα, η αθανασία των Θεών. Οταν τα πάντα νομοτελειακά πεθαίνουν, ζώα, φυτά, άνθρωποι, ιοί, μικρόβια και κύτταρα, οι αθάνατες οντότητες, όποιες και αν είναι για τα θνητά είδη, είναι ουτοπικές προσδοκίες. Το λέμε, εξάλλου, συχνά: «ΠΡΟΣΔΟΚΩ ανάστασιν νεκρών»! Ελπίζω, εύχομαι, επιδιώκω για κάτι που δεν έχω καμιά απτή, χειροπιαστή, ακόμη και λογική βεβαιότητα. Αρα, η ύπαρξη στους αιώνες ουτοπικών αφηγήσεων είναι μια «παρηγοριά στον άρρωστο», που έλεγε κι η γιαγιά μου.

Επανέρχομαι στο ελληνικό ουτοπικό ζητούμενο. Ο Ομηρος, πέρα από τους Θεούς, ιδιαίτερα στην περιπλάνηση του Οδυσσέα, καταγράφει τόπους και λαούς τελείως άγνωστους στον ιστορικό, θνητό χωρόχρονο. Είτε είναι η Καλυψώ, είτε η Κίρκη, είτε οι Λωτοφάγοι χώρος και χρόνος, άρα και ήθη, είναι ουτοπικά. Δεν πρόκειται εδώ να εξαντλήσω αρχαίες ελληνικές, αλλά και παγκόσμιες, ουτοπικές προσδοκίες.

Θα θυμίσω, πάντως, πως ο Πλάτων μίλησε και αφηγήθηκε τη χαμένη ουτοπία της Ατλαντίδος, σε κείνο το βουλιαγμένο έδαφος του Ατλαντικού, ανάμεσα στην Αφρική, την Ευρώπη και την Αμερική κάποτε έζησαν άνθρωποι, χωρίς έγνοιες, χωρίς ελλείψεις, χωρίς απάτες, χωρίς εξουσιαστικά σύνδρομα. Αλλά αυτός ο «κόσμος» βούλιαξε και έγινε μόνον ανάμνηση και ελπίδα και επιδίωξη.

Και τώρα, στα δύο κείμενα του Αριστοφάνη που παίρνουν πνοή ζωής με τις παραστάσεις του Εθνικού Θεάτρου και του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος. Δεν θα κρίνω παραστάσεις, δεν τις είδα ακόμη. Και τα δύο αριστουργήματα του μεγάλου κωμωδιογράφου είναι ουτοπικά, αλλά η καταφυγή στο ανέφικτο είναι μια τραγική, ιστορική, συνήθως επαναλαμβανόμενη πολιτική πανώλη. Ο Αριστοφάνης ξεκίνησε την πορεία του ως κωμικός ποιητής με άλλα κριτήρια που δεσπόζουν στην πόλη. Εκανε ανεμπόδιστα (και ευκταία!) κριτική των θεσμών, σε μια εποχή που η εξαίσια πολιτική εφεύρεση της Δημοκρατίας είχε αρχίσει να εμφανίζει παθογένειες που προδίκαζαν τη διάλυση. Ετσι, στους «Αχαρνής», στους «Σφήκες» και στους «Ιππής» αποθεώνεται με τρόπο ιδιοφυή το καίριο συστατικό του δημοκρατικού ιδεώδους, η κριτική θεσμών, ηθών, ιδεών και λειτουργών. Οταν, όμως, ξέσπασε ο Πελοποννησιακός Πόλεμος και συνεχιζόταν τραγικότερος, χωρίς θύρα εξόδου, η δημοκρατία, δυστυχώς με τους τυπικούς της θεσμούς, ανέδειξε στην ελεγεία (νόμιμα!) ηγέτες που, όχι μόνο περιόρισαν τα όρια της κριτικής, αλλά οδήγησαν, συχνά, σε αντιδημοκρατικές λύσεις με δημοκρατικές διαδικασίες! Τραγικό; Αλλά έκτοτε, επαναλαμβανόμενο διεθνώς. Στην Τουρκία, στη Βραζιλία, στην Ουγγαρία δημοκρατικά εκλεγμένοι Πρόεδροι και Πρωθυπουργοί καταλύουν κάθε πανάρχαιο δημοκρατικό θεσμό και ιδεώδες. Ετσι, λίγα χρόνια μετά την έναρξη του Πελοποννησιακού Πολέμου απαγορεύτηκε το «ονομαστί κωμωδείν», να γίνεται κριτική, έστω καταλυτική, των θεσμών και, κυρίως, των πολιτικών προσώπων. Τότε ο Αριστοφάνης (και, δυστυχώς, τα χαμένα έργα των συγχρόνων του κωμωδιογράφων που πολλοί από αυτούς είχαν νικήσει τον Αριστοφάνη στα Μεγάλα και στα Κατ’ Αγρούς Διονύσια) κατέφυγε στην έμμεση κριτική μέσω των εξαίσιων ουτοπικών του κωμωδιών.

Στη «Λυσιστράτη» οι Αθηναίες, και μαζί τους οι Λακεδαιμόνιες γυναίκες, που χάνουν άντρες, πατέρες, αδέλφια και παιδιά στα πεδία των μαχών, αποφασίζουν να επέμβουν και να σταματήσουν το μακελειό. Η γυναίκα εκείνη την εποχή, και στη δημοκρατική Αθήνα, είναι πράγμα ή δοχείο ηδονής. Κυβερνά την κουζίνα και την κούνια, νταντεύει τον άρρωστο παππού, στηρίζει τα προβληματικά τέκνα της, αλλά δεν έχει δημόσιο λόγο, γνώμη για τους θεσμούς, για τη διαχείριση του δημόσιου χρήματος και για τα πολεμικά δρώμενα. Με ποιον τρόπο αυτή η κοινωνική παρίας (δύο φορές τον χρόνο έβγαιναν έξω οι γυναίκες, πλην των σκλάβων, στα Μεγάλα Παναθήναια και στα Θεσμοφόρια) θα μπορούσε να παρέμβει και να καταλύσει τα πολεμικά φονικά δρώμενα; Με τον μόνο τρόπο που διέθετε: το σεξ. Αποχή από την ερωτική πράξη που, από τη μια, κλάδευε την ερωτική επιθυμία των ανδρών και, από την άλλη, έσωζε ζωές παιδιών που έπεφταν στη μάχη. Οι Αθηναίες βρήκαν πρόθυμο σύμμαχο τις γυναίκες του εχθρού, τις Λακώνισσες, που διέθεταν το ίδιο ακαταμάχητο όπλο.

Ουτοπία; Ναι, ουτοπία. Το εγχείρημα δοξάστηκε στο θέατρο, ως σήμερα, αλλά τα νέα παιδιά λιπαίνουν νεκρά τους αγρούς των αντιπάλων. Σημειώνω εδώ πως ο Λένιν, μετά την κατατρόπωση του τσαρικού στρατού, επέτρεψε στους επαναστατημένους εργάτες, αγρότες, μαστόρους να γιορτάζουν στην Κόκκινη Πλατεία της Μόσχας. Και οι εξαίσιοι αυτοί άνθρωποι ανέβασαν ερασιτεχνικά, αλλά με κέφι, «Λυσιστράτη» και «Αντιγόνη». Επειδή, όμως, στην κωμωδία τα φαντάρια (γιατί όχι;) είχαν τονίσει την ερωτική απεργία των γυναικών, επενέβη το Κόμμα και απαγόρευσε την παράσταση που όφειλε, λέει, να τονίσει το πολιτικό μήνυμα. Το καθεστώς έκτοτε έκανε έως σήμερα θεσμό τη λογοκρισία!

Στους «Ορνιθες» ο Αριστοφάνης δημιουργεί μια ποιητικά εξαίσια ουτοπία. Δύο Αθηναίοι απαυδισμένοι από την κατάντια  της Δημοκρατίας αποφασίζουν να φύγουν από το Αστυ και να στήσουν μιαν άλλη πολιτεία. Η λύση είναι ο χώρος του νέου καθεστώτος, ο αέρας, ο χώρος των πουλιών, όπου η νέα δημοκρατία θα ήλεγχε και τους ανθρώπινους θεσμούς και τις θεϊκές απαιτήσεις. Στήνεται αυτή η ουτοπία και σε λίγο διαβρώνεται από πεινάλες Θεούς και λεχρίτες πολίτες. Το νέο καθεστώς γεμίζει χαφιέδες, πόρνους, καταχραστές και το θρησκευτικό παγκάρι, τους υμνωδούς επί πληρωμή ποιητές και ό,τι σήμερα παγκοσμίως ζούμε. Ο ένας από τους δύο αγανακτισμένους πολίτες στο τέλος θα παντρευτεί την Εξουσία και θα κηρύξει τυραννικό καθεστώς.

Αθάνατε Αριστοφάνη. Και για να θυμηθούμε και τον Διονύσιο Σολωμό, μετά τους συμβιβασμούς της Επανάστασης: «Απατημένε μου λαέ, καλέ κι αγαπημένε, πάντα ευκολοπίστευτε και πάντα προδομένε».