Ελευθερία έκφρασης και εθνική ομοψυχία

Η ελευθερία έκφρασης και οι νομικοί περιορισμοί στην Ελλάδα, αλλά και σε άλλες χώρες, δεν γίνονται αντιληπτοί ως διακριτές έννοιες. Πολλοί βλέπουν, π.χ., τις μολότοφ, τους εμπρησμούς και τα κινήματα «Δεν πληρώνω» ως «δικαίωμα έκφρασης». Αυτά όμως αντιβαίνουν νομικές υποχρεώσεις: άλλο είναι να υπερασπίζεσαι μια άποψη και άλλο να μην αναγνωρίζεις τους νόμους.

Η σύγχυση είναι σημάδι ενός ελλείμματος: Μας διαφεύγει ότι το δημοκρατικό καθεστώς υπάρχει όσο γίνονται σεβαστοί οι νόμοι αλλά και οι ελευθερίες. Και αν οι νόμοι τηρούνται, η διαφορετική έκφραση είναι θεμιτή.

Για ορισμένους η χαλαρότητα που παρατηρείται έναντι των νόμων είναι σημάδι του ελεύθερου πνεύματος: «Του Ελληνα ο τράχηλος…». Αλλά η αυθαιρεσία βιώνεται μόνο ως «δικό μας» δικαίωμα, όταν κάποιος άλλος εκφράζει κάποια άποψη που δεν μας βρίσκει σύμφωνους δεν είμαστε καθόλου χαλαροί. Τότε ξεχνάμε το δημοκρατικό δικαίωμα στην έκφραση.

Ο αυταρχισμός και ο περιορισμός των ελευθεριών συχνά δικαιολογούνται με τον «σεβασμό» στα «πιστεύω» κάποιων. Τα «πιστεύω» μπορούν να είναι θρησκευτικά, εθνικά, τοπικά, ιδεολογικά, επαγγελματικά κ.ά. Οταν αυτά μετατρέπονται σε ταμπού, περιορίζεται η ελευθερία έκφρασης. Εκατοντάδες είναι στις φυλακές στην Τουρκία επειδή «προσέβαλαν» τον Ερντογάν ή επειδή δεν ακολούθησαν την εθνική γραμμή της χώρας – δηλαδή της κυβέρνησης και της πλειονότητας.

Τώρα που θα επιχειρηθούν ξανά οι διερευνητικές συνομιλίες με την Τουρκία, προβλέπω ότι θα προκύψει η σύγχυση σχετικά με το δικαίωμα έκφρασής μας. Οι χειριστές αυτών των θεμάτων θα βιώσουν πιέσεις από τρεις πλευρές: από την πλευρά της Τουρκίας, από τις τρίτες χώρες που θα αδημονούν για μια λύση της αρεσκείας τους και στο εσωτερικό από κάθε είδους καλοπροαίρετη ή μη αντιπολίτευση.

Το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι οι πολλοί που διαπαιδαγωγήθηκαν να πιστεύουν ότι «εμείς» σε όλες τις περιπτώσεις πάντα έχουμε απόλυτο δίκαιο, ενώ η αλήθεια είναι ότι στις περισσότερες περιπτώσεις συχνά έχουμε ένα σχετικό δίκαιο. Ποιος θα τολμήσει να μιλήσει κατά των ταμπού;

Τι θα πρέπει να κάνει ο απλός πολίτης αν σκέφτεται διαφορετικά από τους έλληνες χειριστές των διμερών θεμάτων ή από την πλειονότητα; Αν πει τη σκέψη του, μπορεί να χαρακτηριστεί ως επιπόλαιος ή ανεύθυνος, ακόμη και κάτι χειρότερο. Αν δεν πει την άποψή του, θα σημαίνει ότι περιορίζεται το δικαίωμα έκφρασής του από δυνάμεις που δεν είναι ούτε το Σύνταγμα, ούτε οι νόμοι της χώρας.

Πώς θα χαρακτηρίσουμε αυτόν τον περιορισμό; Αν μια άποψη που δεν αρέσει σε πολλούς, αλλά δεν αντιβαίνει και τους νόμους, δεν μπορεί να εκφραστεί, τι είναι αυτό που προκαλεί τον περιορισμό; Είναι η έλλειψη της δημοκρατικής συνείδησης που δεν ανέχεται τη διαφορετική άποψη. Είναι ο φόβος των αυταρχικών τραμπούκων. Είναι ο φόβος ότι θα λιντσαριστούν. Θα συκοφαντηθούν, θα κηλιδωθούν ως μειοδότες, ηττοπαθείς, αντεθνικοί.

Η περίοδος των διερευνητικών συνομιλιών θα μας δείξει σε ποιον βαθμό είμαστε χαλαροί και στο θέμα των δημοκρατικών δικαιωμάτων των συμπολιτών μας.

Ο Ηρακλής Μήλλας είναι διδάκτωρ Πολιτικής Επιστήμης