Το αντίπαλον δέος

Το ξενοδοχείο Hilton αποτελεί ένα εμβληματικό και αγαπημένο κτίριο στην Αθήνα, που από τη δεκαετία του ’60, παρά τις πρώτες αντιδράσεις, έχει εγγραφεί στον ψυχικό κόσμο του Ελληνα. Ακόμα και το εργοτάξιό του με τα ξύλινα ικριώματα φάνταζε τότε σαν ένα έργο τέχνης στο αθηναϊκό αστικό τοπίο, έργο των άξιων ελλήνων αρχιτεκτόνων Εμμανουήλ Βουρέκα, Προκόπη Βασιλειάδη, Σπύρου Στάικου και Αντώνη Γεωργιάδη, με εικαστικές επεμβάσεις του Γιάννη Μόραλη.

Ο ελληνικός κινηματογράφος έχει επανειλημμένα προβάλει την αίγλη αυτού του κτιρίου, που συνεχίζει να δημιουργεί ένα διαρκές αίσθημα χαράς και θαυμασμού, κυρίως για την αρχιτεκτονική του. Μια ελκυστική αρχιτεκτονική της νεωτερικότητας, με ισχυρές αναφορές στην ελληνική αρχιτεκτονική, ακόμη και στην αυτοσχέδια δόμηση των αρχετυπικών κατασκευών, όπου κυριαρχεί ο καρτεσιανός κάναβος, με μια ομοιομορφία στον ρυθμό, την πυκνότητα, και το μέγεθος των αρχιτεκτονικών στοιχείων. Ενα κτίριο με μια ηρεμία και μία ένταση ταυτόχρονα, μέσα από ένα σύστημα οργάνωσης και αρμονίας που συγκροτούν οι κατακόρυφες στήλες στις όψεις, μέσα στις οποίες εντάσσονται ελευθέρα τα στηθαία των εξωστών (βλέπε φωτογραφία).

Στην πορεία του χρόνου ο κάναβος στα κτίρια αλλά και στην τέχνη μετασχηματίζεται, εναλλάσσεται ρυθμικά με δυο διαφορετικές αποστάσεις μεταξύ των κατακόρυφων και οριζόντιων στοιχείων, με την ελευθερία που τον διαχειρίστηκε ο Piet Mondrian. Τα τελευταία δε χρόνια περνάμε από τον άκαμπτο στον ελαστικό κάναβο, με εξίσου ενδιαφέροντα αποτελέσματα, από την εποχή της αποδόμησης μέχρι και τις νέες τάσεις με ροές και εύπλαστες καμπύλες.

Λάτρης του Κανάβου αγάπησα το κτίριο της Εθνικής Πινακοθήκης, που στάθηκε με ευγένεια απέναντι από το Hilton, από το 1976 που εγκαινιάστηκε και συνομίλησε μαζί του επί χρόνια εν ηρεμία και με σεμνότητα. Ο εναλλασσόμενος κάναβος, του φέροντος σκελετού, τα κενά και τα πλήρη από λευκό πεντελικό μάρμαρο – όπως και στο Hilton – αποτύπωναν επί δεκαετίες την αύρα, που πρώτος ο Αρης Κωνσταντινίδης εδραίωσε στη μεταπολεμική ελληνική αρχιτεκτονική και συνέχισαν επάξια οι δημιουργοί αυτού του έργου, οι αρχιτέκτονες Παύλος Μυλωνάς, Δημήτρης Φατούρος και Δημήτρης Αντωνακάκης.

Με την πάροδο του χρόνου, το ιστορικό αυτό κτίριο δεν μπορούσε να καλύψει τις ανάγκες της Εθνικής Πινακοθήκης. Επιλέχθηκε η λύση της προσθήκης και επέκτασης. Παρακάμφθηκε η διαδικασία του αρχιτεκτονικού διαγωνισμού και το 2002 ανατέθηκε προμελέτη στους Παύλο Μυλωνά και Δημήτρη Φατούρο, έγινε ΦΕΚ και αγνοήθηκε. Στη συνέχεια ανατέθηκε το 2008, μέσω της διαδικασίας μελετοκατασκευής (νόμος 3316) στα γραφεία μελετών «Δ. ΒΑΣΙΛΟΠΟΥΛΟΣ & ΣΥΝΕΡΓΑΤΕΣ Ε.Ε.» και «ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΕΠΕ – Π. ΓΡΑΜΜΑΤΟΠΟΥΛΟΣ – Χ. ΠΑΝΟΥΣΑΚΗΣ» που προκάλεσε αντιδράσεις. Στην πορεία της κατασκευής και αυτοί βρέθηκαν στο περιθώριο. Ανέλαβαν νέοι μελετητές, καθηγητές του Πολυτεχνείου που προχωρούν κατά την κρίση τους.

Εδώ και χρόνια αυτό που συμβαίνει στην Εθνική Πινακοθήκη με πληγώνει. Είναι ένα ανοιχτό τραύμα στην πόλη. Κάθε φορά που περνάω μπροστά από το διαρκές εργοτάξιο αποστρέφω το βλέμμα μου, από τον κατάφωρο βιασμό που υφίσταται το αρχικό κτίριο, από μια βάρβαρη επέμβαση που το αγνοεί. Κολοσσιαίες μεταλλικές δικτυωματικές κατασκευές το καταπλάκωσαν, σαν να πρόκειται να υποδεχθούν άρματα μάχης, παραπέμποντας σε οχυρωματικά έργα. Νέα εξωτερικά κλιμακοστάσια από μπετόν προστέθηκαν, με την αισθητική κατασκευής εμπορικών πολυκατοικιών, με βαρύτατες υπερδιαστασιολογημένες κολόνες σε ελεύθερη διάταξη, χωρίς τη στοιχειώδη κομψότητα ενός Κανάβου.

Το αποκορύφωμα είναι η τελική γυάλινη επένδυση με κρύσταλλα παραμορφωτικής αντανάκλασης, ενταγμένα σε σκελετό αλουμινίου, που δεν υπήρχε στην εγκεκριμένη μελέτη. Κατά παγκόσμια πρωτοτυπία, ο κάναβος του σκελετού αγνοεί και δεν σχετίζεται με τις θέσεις των υποστυλωμάτων των κλιμακοστασίων που διακρίνονται πίσω από το υαλοστάσιο, ατάκτως ερριμένα, όπως φαίνεται στη φωτογραφία. Ενα τμήμα της νέας όψης, που αποκαλύπτει ότι ακόμη και στις νέες κατασκευές της προσθήκης οι νέοι μελετητές αρχιτέκτονες και πολιτικοί μηχανικοί δεν κατάφεραν να συνεννοηθούν για να εναρμονίσουν το τελικό αποτέλεσμα που δίνει την εντύπωση του τυχαίου. Μία διαπίστωση για το «επί μέρους», που σε σχέση με την καθαρότητα της όψης του Hilton, με ανησυχεί για «το όλον» που αναμένεται να ολοκληρωθεί τον Μάρτιο του 2021 και να συγκριθεί αναπόφευκτα μαζί του.