Η αρχιτεκτονική του καθαρού αέρα

Οι πανδημίες είναι ένα χωρικό πρόβλημα, δηλώνουν οι αρχιτέκτονες σε όλο τον κόσμο σήμερα ξεκινώντας να ασχολούνται άμεσα με το θέμα. Ειδικοί στο να αντιμετωπίζουν τον χώρο, στη διάταξη των εσωτερικών χώρων, στο πώς τα δωμάτια ρέουν μεταξύ τους, πώς συνδέονται με διαδρόμους και πώς οι όγκοι τους αλληλοσυνδέονται. Μήπως όμως, αναρωτιούνται, η πανδημία αγγίζει τα πάντα, την ολότητα του κόσμου τον οποίο κατοικούμε, επηρεάζοντας κάθε σχέση τού ενός πράγματος με το άλλο;

Την άνοιξη, καθώς η πανδημία εξαπλώθηκε, ο Χασίμ Σαρκίς, κοσμήτορας της Σχολής Αρχιτεκτονικής και Σχεδιασμού στο MIT, δημοσίευσε ένα βιβλίο στο οποίο εργαζόταν εδώ και χρόνια, ενώ ταυτόχρονα διαχειριζόταν τις λεπτομέρειες της Μπιενάλε Αρχιτεκτονικής της Βενετίας το 2020 – που πλέον μεταφέρθηκε για το 2021 – για την οποία ήταν ο επιμελητής. Ο Σαρκίς είχε κάνει μια έρευνα για τα έργα τα οποία οι αρχιτέκτονές τους σχεδίασαν (και λίγα από αυτά έχτισαν) ως φανταστικές κατασκευές σε παγκόσμια κλίμακα. Το βιβλίο με τίτλο «Ο κόσμος ως αρχιτεκτονικό έργο» (The World as an Architectural Project) το συνυπέγραψε με τους Ρόι Σαλγουέριο Μπάριο και Γκαμπριέλ Κοζλόφσκι και σε αυτό διερευνά σχέδια παρόμοια με το Κτίριο Μπλερ / Blur Building, στην Ελβετία, καθώς και άλλες φιλόδοξες ιδέες με ουτοπικό και μερικές φορές δυστοπικό χαρακτήρα.

Ρευστό. Το Blur Building, που δημιουργήθηκε από το αρχιτεκτονικό γραφείο Elizabeth Diller – Ricardo Scofidio, ήταν ένα από τα εμβληματικά αρχιτεκτονικά γεγονότα της νέας χιλιετίας. Ηταν μια προσωρινή δομή που δεν εξυπηρετούσε κανέναν άλλο σκοπό από το να ευχαριστήσει και ίσως να προκαλέσει τους επισκέπτες του, να τους προσφέρει μια εμπειρία εκτός από τις συνήθεις ανησυχίες. Αλλά αυτή η εμπειρία πραγματοποίησε και τα όνειρα που είχαν οι αρχιτέκτονες τουλάχιστον για έναν αιώνα – να δημιουργήσουν χώρους στους οποίους το εσωτερικό και το εξωτερικό ρέουν το ένα στο άλλο, για να αποϋλοποιήσουν τα κτίρια από πέτρα και χάλυβα σε κάτι πιο ρευστό, δυναμικό και διαπερατό. Σύμφωνα με τους αρχιτέκτονές του «Το κοινό μπορεί να πιει το κτίριο». Και περιγράφουν ότι αυτό το έργο δημιούργησε έναν χώρο χωρίς περίφραξη, στον οποίο οι άνθρωποι καλούνται να κινηθούν χωρίς καθορισμένα μοτίβα κυκλοφορίας, χωρίς διαδρόμους ή τοίχους για να τους καθοδηγήσουν ή να τους περιορίσουν. Ηταν, φαινομενικά, μια αρχιτεκτονική απόλυτης ελευθερίας.

«Ως αρχιτέκτονες, είμαστε καταδικασμένοι σε αισιοδοξία» αναφέρει ο Σαρκίς. «Το πεδίο μάς είναι απαραίτητο στην πρόταση και την απεικόνιση νέων πραγμάτων, για το πώς ένα μέρος του κόσμου, μέσα από την αρχιτεκτονική πρακτική, θα μπορούσε να είναι καλύτερο».

Το βιβλίο του είναι κάτι περισσότερο από μια συλλογή από τολμηρές ιδέες από το παρελθόν και απραγματοποίητα έργα τα οποία αποτελούν μέρος μιας ουσιαστικής παράδοσης της αρχιτεκτονικής στο «χαρτί» που κρατά το πεδίο πνευματικά ζωντανό και δίνει σε πραγματικά κτίρια το υπόβαθρο ενός μεγαλύτερου θεωρητικού λόγου. Πολλές από αυτές τις ιδέες σήμερα γίνονται επίκαιρες. Καθώς εντοπίζουν τα σύγχρονα ρήγματα στον επιταχυνόμενο ρυθμό της κρίσης. Η οποία δεν οφείλεται μόνο στην πανδημία, αλλά στην κοινωνική και οικονομική ανισότητα, στον εκφρασμένο ρατσισμό και την περιβαλλοντική κατάρρευση. «Είμαστε εξαντλημένοι από μια διαδικαστική σκέψη» λέει ο Σαρκίς, και τονίζει ότι η δύναμη της αρχιτεκτονικής είναι η φαντασία του αρχιτέκτονα να προτείνει νέες δυνατότητες και τρόπους ώστε αυτό που σήμερα δείχνει φανταστικό σενάριο να οδηγήσει σε πραγματική λύση.

Νοσοκομεία. Στην πραγματικότητα της Covid-19 οι αρχιτέκτονες καλούνται να σκεφτούν και να σχεδιάσουν με διαφορετική αντίληψη από εκείνη που αντιμετώπιζε με τεχνικές λύσεις τα προβλήματα. Ο Μάικλ Μέρφι, ιδρυτής του αρχιτεκτονικού γραφείου της Βοστώνης MASS Design Group, θεωρείται ειδικός για να επανεξετάσει τα νοσοκομεία και τις εγκαταστάσεις υγειονομικής περίθαλψης. Αλλά δεν πιστεύει ότι τέτοιες πρακτικές απαντήσεις θα είναι η κληρονομιά της πανδημίας. Ο αρχιτέκτονας ενδιαφέρεται περισσότερο για μια ευρύτερη αλλαγή παραδείγματος σε έναν τομέα που σήμερα αντιμετωπίζει την πανδημία με ανησυχία: Τα κτίρια που πολλοί από εμάς ζουν και εργάζονται. «Το δομημένο περιβάλλον μάς απειλεί. Αυτό μας προσφέρει μερικές πραγματικά μοναδικές ευκαιρίες και μερικά πραγματικά ερωτήματα ηθικής σχετικά με το τι χτίζουμε, τι έχουμε χτίσει και τι επενδύουμε στο μέλλον» λέει ο ίδιος μιλώντας για το υπαρξιακό ζήτημα των σύγχρονων πόλεων του πλανήτη. Η αναπνοή και η πρόσβαση σε καθαρό αέρα είναι ένα θεμελιώδες ζήτημα για τον Μέρφι. Κατά τον αμερικανό αρχιτέκτονα η αναπνοή είναι ένα αρχιτεκτονικό και χωρικό πρόβλημα. Αφού τα οικοδομικά υλικά είναι συχνά εκείνα που προκαλούν την εμφάνιση άσθματος σε γειτονιές που περικλείονται μέσα σε αυτοκινητοδρόμους που απορροφούν τον καθαρό αέρα. Αλλά είναι επίσης και το αίτημα για την πρόσβαση σε ανοιχτό χώρο, σε περιβάλλοντα που μας επιτρέπουν να «αναπνέουμε εύκολα». Οπως και σε κτίρια με λειτουργικά παράθυρα και οικιακούς χώρους που αναπνέουν.

«Τι είναι ο καθαρός αέρας;» Αναρωτιέται ο Μάικλ Μέρφι. «Δεν είναι μόνο τα παθογόνα ή οι τοξίνες από οικοδομικά υλικά που απελευθερώνουν άνθρακα στην ατμόσφαιρα. Μπορούμε να επιβιώσουμε για λίγο χωρίς φως, αλλά δεν μπορούμε να επιβιώσουμε χωρίς αέρα. Γι’ αυτό και ο αέρας κάνει τα παλιά αρχιτεκτονικά ερωτήματα πιο επείγοντα: Τίνος το γραφείο είναι κοντά στο ανοιχτό παράθυρο; Ποιος παίρνει ένα μεγάλο, ευάερο σπίτι που έχει θέα μπροστά σε ένα πάρκο και ποιος παίρνει ένα μικρό διαμέρισμα με όψη προς ένα στενό δρομάκι; Αυτά τα ερωτήματα επαναλαμβάνονται σε εθνική και παγκόσμια κλίμακα όταν σκεφτόμαστε όχι μόνο τη ρύπανση, αλλά πώς ταξιδεύει η ρύπανση, πώς οι ανθρωπογενείς πυρκαγιές σβήνουν τα δάση που χρειάζεται ολόκληρος ο πλανήτης για να αναπνεύσει. Και να στείλει στη συνέχεια γιγαντιαία λοφία καπνού πάνω από πόλεις που κατοικούνται από ανθρώπους που ζουν εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά από τις φλόγες. Ο μοντερνισμός προνόησε για το φως ως αισθητικό αγαθό, γιατί μας επέτρεψε να δούμε. Η οργανική αρχιτεκτονική δίνει προβάδισμα στον αέρα και μας επιτρέπει να ζήσουμε στο μέλλον».

Ολιστικές λύσεις. Ο Κουλαπάτ Γιαντρασάτ, διευθυντής στο γραφείο του Λος Αντζελες wHY Architecture, συμπληρώνει τη συζήτηση επισημαίνοντας ότι διάσπαρτες, στοχευμένες αντιδράσεις, όπως αντιμικροβιακές επιφάνειες και έξυπνοι ανελκυστήρες, που τους τελευταίους μήνες χρησιμοποιήθηκαν για την αντιμετώπιση εξάπλωσης της Covid-19 δεν αποτελούν φιλοσοφία. «Η αρχιτεκτονική, υποστηρίζει, πρέπει να αλλάξει προσεγγίζοντας τα προγράμματα όχι μόνο ως προβλήματα που πρέπει να επιλυθούν με τον χάλυβα, το σκυρόδεμα και το γυαλί, αλλά ως κοινωνικά προβλήματα και ανάγκες που απαιτούν ευρύτερες, πιο ολιστικές λύσεις».

Η άποψη του Ντέιβιντ Μπένγιαμιν, καθηγητή Αρχιτεκτονικής στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια, είναι ότι το μεγαλύτερο αρχιτεκτονικό επιχείρημα της νεωτερικότητας – αυτό το φαινομενικά υγιές, μοντερνιστικό κουτί από γυαλί και χάλυβα το οποίο αποκλείει το εξωτερικό περιβάλλον, δεν μας εξυπηρετεί σωστά. «Η κρίση της πανδημίας σχετίζεται σε μεγάλο βαθμό με την κρίση της κλιματικής αλλαγής και την οικονομική κρίση» αναφέρει. «Δεν μπορούμε και δεν πρέπει να απευθυνθούμε σε μία μόνο αιτία αλλά και στις τρεις μαζί».

Ενα μοντέρνο παράδειγμα του σύγχρονου σχεδιασμού είναι τα πράσινα κτίρια που χτίστηκαν στο Μιλάνο από το γραφείο του αρχιτέκτονα Στέφανο Μποέρι. Τo «Κάθετo Δάσoς» / Bosco Verticale, όπως τα αποκαλεί, δίνουν έμφαση στη βιωσιμότητα και τον βιομιμητισμό. Και η πανδημία μπορεί να επισπεύσει μια ευρύτερη εφαρμογή τέτοιων κτιριακών μοντέλων.