Μνημεία και καρικατούρες

Η πρόσφατη οικουμενική εμπειρία του κινήματος «Black Lives Matter» επανέφερε στο προσκήνιο της ιστορίας το αποικιοκρατικό παρελθόν της Δύσης και το δουλοκτητικό παρελθόν της Αμερικής. Ζητήματα που την τελευταία εικοσαετία είχαν προκαλέσει μια ριζική στροφή στις ανθρωπιστικές επιστήμες – με τις μετα-αποικιακές σπουδές – έγιναν διεκδικήσεις δικαιωμάτων στους δρόμους από τις ορμητικές διαδηλώσεις. Στις διαδηλώσεις ανεφάνησαν παλιά και νέα κοινωνικά υποκείμενα όπως οι έγχρωμοι, οι φτωχοί αλλά και οι έμφυλοι καταπιεσμένοι των κοινωνιών της μετα-αποικιοκρατικής εποχής. Στον δημόσιο χώρο εκφράστηκε η δυναμική για ένα πέρασμα προς τη μετα-αποικιακή συνείδηση των κοινωνιών, που θεσμίστηκαν επάνω στη δουλοκτησία, την αποικιοκρατία και σε κάθε μορφής κοινωνικό διαχωρισμό.

Για τον δημόσιο χώρο φαίνεται λυτρωτική η εξής υπόθεση: Εάν τα μνημεία εκφράζουν το υπερεγώ της κοινωνίας, τότε το ξύπνημα των απωθημένων του ασυνειδήτου ενάντια στο υπερεγώ, η αμφισβήτηση των παρελθόντων ηρώων και ο κλονισμός του κοινωνικού φαντασιακού είναι μια αναζωογονητική πράξη. Τόσο για τη δημόσια σφαίρα όσο και για την εικόνα που έχουν οι κοινωνίες για τον εαυτό τους. Η αμφισβήτηση των μνημείων, όπως την είδαμε πρόσφατα να ξεδιπλώνεται στις διαδηλώσεις στις Ηνωμένες Πολιτείες ή ακόμα και στην Αγγλία είχε δύο εκφράσεις: Μια άμεση, κινηματική έκφραση αντίδρασης με πρακτικές έγγραφου σχολιασμού ή καταστροφής αγαλμάτων αλλά και μια πιο θεσμική έκφραση. Το άγαλμα του Θεόδωρου Ρούσβελτ έφιππου, υποβασταζόμενου από δύο έγχρωμους «σκλάβους» αποφασίστηκε να αποκαθηλωθεί με τη σύμφωνη απόφαση του Μουσείου Φυσικής Ιστορίας και του Δήμου της Νέας Υόρκης.

Οι θεσμικές αποφάσεις αποκαθήλωσης μας λεν, με έναν ήπιο αλλά αποφασιστικό τρόπο, ότι τα μνημεία δεν ήρθαν για να μείνουν για πάντα εκεί. Μας λεν ότι ο δημόσιος χώρος είναι, όπως και η ίδια η ιστορία, μια αφηγηματική κατασκευή σε διαρκή μετασχηματισμό. Αλλοτε αδρανής και αργόσυρτη σαν να ήταν αιώνια κι άλλοτε σπασμωδική και βεβιασμένη, η ιστορία μοιάζει να ξαναγράφεται από την αρχή. Στον δημόσιο χώρο, η ιστορία γίνεται βίωμα και τα μνημεία, εγγράφουν το ιστορικό μέσα στο αστικό, ως στοιχείο του διαρκούς παρόντος.

Σοκαρισμένο, μεγάλο μέρος της κοινής γνώμης αντέδρασε στη βεβήλωση του αγάλματος του Τσόρτσιλ, ένδοξου νικητή στον αντιφασιστικό πόλεμο. Οχι ίσως με τον ίδιο τρόπο που αντέδρασε στην αποκαθήλωση των αγαλμάτων αντιφασιστών ηγετών στην πτώση της Σοβιετικής αυτοκρατορίας. Από την άλλη, και ανάμεσα στους ίδιους τους διαδηλωτές ξέσπασαν διαμάχες αν πρέπει το άγαλμα να αποκαθηλωθεί ή να μείνει εκεί, με έναν θετικό ή έναν αρνητικό συμβολισμό, και να θυμίζει έναν ήρωα που ακόμα και για τον υπερ-συντηρητικό Μπόρις Τζόνσον «είχε ιδέες μη αποδεκτές σε εμάς σήμερα».

Εχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον εκείνη η προσέγγιση της ιστορίας, που στα κυρίαρχα σύμβολα δεν βλέπει μόνο θετικές, αυτονόητες, κοινά αποδεκτές αξίες αλλά βλέπει και τη σκιά τους, ή ακόμα την πίσω όψη, εκεί που ξεφυτρώνουν οι ουρές των περήφανων αλόγων με τους δεσποτικούς αναβάτες. Αν δεν υπήρχαν αυτά τα αγάλματα δεν θα μπορούσαμε να δούμε ακριβώς τη σκοτεινή ή τη γελοία πλευρά τους. Μέσα στις τροπές της ιστορίας, τα μνημεία γίνονται και καρικατούρες του εαυτού τους δίνοντας στις πόλεις έναν γκροτέσκο και αμφίβολο τόνο. Και ίσως χρειαζόμαστε περισσότερο τις καρικατούρες παρά την απουσία τους. Η βεβήλωση, ως απελευθερωτική πράξη, όπως την βλέπει ο Αγκάμπεν, και η αποκαθήλωση των μνημείων μέσα στον λόγο και την κριτική είναι πιο ηδονική από την κατεδάφιση: μπορεί να γίνει περισσότερες από μια φορές και με περισσότερους από έναν τρόπους.

Ο Ζήσης Κοτιώνης είναι καθηγητής στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας