Τα όρια της πολιτικής

Καταγγελίες, παρακολουθήσεις, αποκαλύψεις επανέφεραν το γκρίζο πέπλο που ενίοτε καλύπτει τη δημόσια ζωή του τόπου μας. Τα ζητήματα που ανακύπτουν είναι πολύπλοκα, όχι μόνο ως προς τον δικονομικό χειρισμό αλλά και ως την ουσιαστική αξιολόγηση. Ενα όμως είναι βέβαιο. Η πλήρης διαλεύκανση είναι αναγκαία, είτε σε πολιτικό, είτε, κατά περίπτωση, σε δικαστικό επίπεδο. Σκιές δεν πρέπει να μείνουν.

Πέρα όμως από τη διαχείριση των υποθέσεων, υπάρχει μία μεγάλη απορία, που γεννάται σε κάθε ψύχραιμο παρατηρητή όσων καθημερινά δημοσιοποιούνται. Γιατί η πολιτική εμπλέκεται στην εφαρμογή του νόμου; Για να μην παρεξηγηθώ, δεν προκαταλαμβάνω καμία κρίση ως προς το αν οποιαδήποτε από τις φερόμενες συμπεριφορές είναι παράνομη και κολαστέα. Η απορία είναι γενική: Γιατί θεωρείται πολιτικά ανεκτό οι πολιτικοί, και δη αν ασκούν κυβερνητική εξουσία, να εμπλέκονται με τους χειρισμούς των οργάνων εφαρμογής του νόμου;

Η απάντηση πρέπει να αναζητηθεί στην οργάνωση του ελληνικού πολιτικού συστήματος. Οι παραστάσεις που έχουν διαμορφωθεί στην εξέλιξη του πελατειακού συστήματος δημιουργούν μια αίσθηση ότι η εμπλοκή των πολιτικών στην εφαρμογή του νόμου δεν είναι αφύσικη. Περαιτέρω, ο μετωπικός και ενίοτε διχαστικός χαρακτήρας του πολιτικού συστήματος προκαλεί τον πειρασμό στοχοποίησης των αντιπάλων ή προσδοκίας προστασίας των ίδιων, όταν οι αντίπαλοι έρθουν στην εξουσία. Τέλος, η αίσθηση ότι τα πάντα είναι αντικείμενο πολιτικής διεκδίκησης και κατάκτησης αποδυναμώνει την κουλτούρα ανεξαρτησίας που πρέπει να διαπνέει τη λειτουργία του κράτους.

Ωστόσο, το αποτέλεσμα που διαμορφώνεται είναι παθολογικό. Οι πολιτικοί, ιδίως αν είναι καλόπιστοι, δεν έχουν τρόπο να γνωρίζουν ποιος εμπλεκόμενος ιδιώτης έχει δίκιο ή όχι. Οι εμπλεκόμενοι με τη σειρά τους δεν έχουν κίνητρο να μη στραφούν εναντίον εκείνων των πολιτικών που προσέγγισαν στο παρελθόν. Και φυσικά ο πειρασμός και η ιδιοτέλεια είναι ανθρώπινα πάθη. Ετσι, ανακυκλώνεται η παθολογία. Με τραγική εξέλιξη όχι μόνο την εναλλαγή διώκτη και διωκομένου, αλλά και την ίδια τη δυσπιστία απέναντι στην πολιτική. Με όρους θεωρίας παιγνίων, πρόκειται για μια ισορροπία αρνητικού αθροίσματος.

Τι πρέπει να γίνει; Η διαλεύκανση των εκκρεμών υποθέσεων, όσο επιβεβλημένη και αν είναι, δεν επαρκεί για την αντιμετώπιση αυτού του δομικού προβλήματος. Οφείλουμε να θωρακίσουμε ένα ανεξάρτητο και ορθολογικό σύστημα εφαρμογής του νόμου. Σημαντικά βήματα γίνονται. Αλλά και ευκαιρίες χάνονται. Στην επόμενη αναθεώρηση πρέπει να μεταρρυθμίσουμε το σύστημα επιλογής της ηγεσίας της Δικαιοσύνης και ενδεχομένως να διαμορφώσουμε αντίστοιχους θεσμούς γενικότερα για την κορυφή κρίσιμων θέσεων του κράτους. Για την ποινική δίωξη υπουργών, έχουμε προτείνει η προκαταρκτική εξέταση να διενεργείται από τη Δικαιοσύνη, με τη Βουλή να έχει τη γενική ευθύνη για την παραγγελία της εξέτασης και την άσκηση δίωξης. Πάνω απ’ όλα, χρειάζεται να αντιληφθούμε ότι ο ρόλος της πολιτικής εξουσίας δεν είναι η μικροδιαχείριση, αλλά η εγγύηση ότι το σύστημα εφαρμογής του νόμου είναι όντως ανεξάρτητο και ορθολογικό.

Ο Νίκος Παπασπύρου είναι επίκουρος καθηγητής Δημοσίου Δικαίου στη Νομική Σχολή του ΕΚΠΑ