Η τέχνη που σβήνει την Ιστορία

«Η Σκάρλετ δεν ήταν όμορφη…». Ετσι ξεκινάει το μυθιστόρημα της Μάργκαρετ Μίτσελ «Οσα παίρνει ο άνεμος». Και τότε πώς η ενσάρκωσή της το 1939 ήταν μία από τις γοητευτικότερες ηθοποιούς του Χόλιγουντ, που ουσιαστικά ταύτισε το πρόσωπό της με τον χαρακτήρα; Πώς αλλιώς; Με τον κανόνα που ξέρει να υπηρετεί ο κινηματογράφος κάθε εποχής: τη σύμβαση. Η Σκάρλετ δεν ήταν όμορφη, αλλά η Βίβιαν Λι, που την υποδύθηκε, ήταν. Η υπηρέτριά της Mammy δεν ζούσε προφανώς ευτυχισμένη ανάμεσα στα λευκά αφεντικά. Αλλά η ταινία ήθελε απεγνωσμένα τον δεσμό αφοσίωσής της προς τη Σκάρλετ. Ο αμερικανικός Νότος δεν ήταν ένα ανιστορικό, απολιτίκ ντεκόρ, όπου οι σκλάβοι δούλευαν με καρτερία στα χωράφια ευγνωμονώντας τον κύριό τους, έτοιμοι να τραγουδήσουν το επόμενο γκόσπελ. Αλλά ο Ντέιβιντ Ο’Σέλζνικ ήταν παντοδύναμος και πίστευε στο μεγάλο σουξέ.

Μετράμε το περιεχόμενο μιας ταινίας του 1939 – και του μυθιστορήματος στο οποίο βασίστηκε – με τη μεζούρα του 2020. Τα συμπεράσματα δεν μπορεί να είναι ασφαλή. Ή μάλλον μπορεί και να είναι: ναι, το φιλμ δεν αποτυπώνει τον πραγματικό αγώνα επιβίωσης των Αφροαμερικανών που τότε ονομάζονταν νέγροι. Είναι ο ρομαντισμός σε τεχνικόλορ. Ταυτίζεται με το οικογενειακό θέαμα, ώστε όσοι εξέλθουν της αιθούσης να μην αισθανθούν ότι μετεβλήθη εντός τους ο ρυθμός του κόσμου. Αν η Μίτσελ δημιούργησε μια μάλλον μπαλζακική τοιχογραφία – γύρω από τους Σκάρλετ και Ρετ, Ασλεϊ και Μέλανι υπάρχει μια μεγάλη πινακοθήκη προσώπων -, ο Σέλζνικ έκανε ζουμ στους μεγάλους σταρ. Η έπαυλη «Τάρα» του μυθιστορήματος δεν έχει καν κίονες στην πρόσοψη, σε αντίθεση με την ταινία, γεγονός για το οποίο η Μίτσελ δήλωνε «θλιμμένη». Κάπως έτσι χάθηκαν και «οι αμφισημίες του βιβλίου ανάμεσα στις αριστοκράτισσες του θρυλικού Νότου και το καπιταλιστικό πνεύμα που χαρακτηρίζει τη στάση της Σκάρλετ» όπως σημειώνει η Carolyn Porter («A new literary history of America», Belknap/Harvard).

Το ερώτημα δεν είναι αν οι ταινίες και η τέχνη αποδίδουν ορθά την Ιστορία. Την έχουμε κάνει άλλωστε πολλές φορές αυτή τη συζήτηση, με τελευταίο σταθμό τη «Δουνκέρκη» του Κρίστοφερ Νόλαν, από την οποία πολλοί ζητούσαν το αδύνατο: να αναπαραστήσει λεπτό προς λεπτό μία από τις σημαντικότερες επιχειρήσεις διάσωσης του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Ο Νόλαν, όμως, δεν είναι ιστορικός. Είναι σκηνοθέτης. Αυτό που τον ενδιέφερε ήταν να «ανταγωνιστεί» λεπτό προς λεπτό τον αδυσώπητο κινηματογραφικό χρόνο για την αφήγησή του. Το ερώτημα είναι αν περιμένουμε να μάθουμε την Ιστορία από τις ταινίες ή την τέχνη. Και όταν οι δημιουργοί δεν τα καταφέρνουν, να επικαλούμαστε το δικαίωμα να τους διορθώνουμε ή να επιβάλλουμε «οδηγίες χρήσεως». Η Disney το κάνει ήδη – όχι με θαυμαστά αποτελέσματα. Η προβολή του «Dumbo» στην πλατφόρμα της συνοδεύεται πλέον από μια βινιέτα επειδή το κοράκι που συναντάει ο Ντάμπο λέγεται Jim Crow: «Η ταινία παρουσιάζεται όπως δημιουργήθηκε εξαρχής. Μπορεί να περιέχει ξεπερασμένες πολιτισμικές απεικονίσεις». (Ποιο το πρακτικό αντίκρισμα της παρέμβασης για τους 10χρονους τηλεθεατές; Η σύντομη απάντηση είναι «κανένα».) Το 2007, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας συνέστησε σε πολλές κυβερνήσεις να χαρακτηρίσουν την «Καζαμπλάνκα» ταινία ακατάλληλη για παιδιά επειδή οι πρωταγωνιστές καπνίζουν. Στη λίστα με τον σύγχρονο κώδικα περιλαμβάνονται και φιλμ υπεράνω υποψίας. Στο «Πρόγευμα στο Τίφανις» του Μπλέικ Εντουαρντς η Οντρεϊ Χέπμπορν επιβάλλει το little black dress σε μια κινηματογραφική ερωτική επιστολή προς τη Νέα Υόρκη. Η ταινία, ωστόσο, περιέχει και μια περσόνα που είτε τη δέχεσαι ως κώδικα κωμωδίας είτε πρέπει να σταματήσεις την προβολή: τον Μίκι Ρούνεϊ ως Ασιάτη με πεταχτά μπροστινά δόντια, ζαρωμένο πρόσωπο και μονίμως στην τσίτα. Με άλλα λόγια, ένα ζωντανό προπαγανδιστικό πόστερ για την απεικόνιση των Ασιατών στη μεγάλη οθόνη.

ΘΕΟΙ ΚΑΙ ΕΙΔΩΛΑ. Σημαίνει αυτό ότι από το 2020 και ύστερα θα πρέπει να αφαιρεθεί το ρατσιστικό περιεχόμενο απ’ τις ταινίες του παγκόσμιου κινηματογράφου; Να γκρεμιστούν θεοί και είδωλα περασμένων δεκαετιών επειδή η πορεία τους συνδέεται αναπόφευκτα με τα ρεύματα, το πολύπλοκο παρελθόν, τα συμπλέγματα και τα εγκλήματα κάθε εποχής; Το να αφαιρείς προγράμματα από τις πλατφόρμες παρακολούθησης δεν σημαίνει ότι τα αφαιρείς από τη συλλογική κουλτούρα. Το να αποκαθηλώνεις αγάλματα δεν σημαίνει ότι εξορίζεις τα ιστορικά πρόσωπα από την ιστοριογραφία. Ο Τσόρτσιλ και ο Ντε Γκολ δεν είναι μόνο αυτό που τους καταμαρτυρούν. Είναι το σύνολο των αντιφάσεων που τους δημιούργησε. Τη χρονιά που κυκλοφόρησε το «Οσα παίρνει ο άνεμος» εκδόθηκε επίσης το «Αβεσσαλώμ, Αβεσσαλώμ» του Φόκνερ (στα ελληνικά, Οδυσσέας, μτφ. Ελλη Μαρμαρά, 1980), που μεταμόρφωνε το αμερικανικό success story – με τη δουλεία στον πυρήνα του – σε μια φυλετική τραγωδία. Να τι έλεγε για τον Νότο ο Στιβ Μακάνον: «Τι είναι; Κάτι που ζεις κι ανασαίνεις μέσα του σαν τον αέρα; Κάποιο κενό γεμάτο φασματική κι αδάμαστη οργή και περηφάνια και δόξα και πράγματα που έγιναν και τέλειωσαν πριν πενήντα χρόνια; Κάποια αποκαταστημένη κληρονομιά από πατέρα σε γιο;». Οι ταινίες, τα βιβλία και τα έργα τέχνης αντιπροσωπεύουν την εποχή που τα δημιούργησε. Ανήκουν στις βιβλιοθήκες και τις αίθουσες διδασκαλίας, όχι στις πλατφόρμες των συνδρομητικών δικτύων. Τα προσεγγίζουμε, λοιπόν, με κριτικό πνεύμα. Αντιθέτως, δεν μπορούμε να επιστρέψουμε στο παρελθόν για να αλλάξουμε τις συνθήκες που οδήγησαν στη δημιουργία – ναι – αποκρουστικών έργων, ελλειμματικών αφηγήσεων και μεροληπτικών αναπαραστάσεων.