Το φάντασμα της πρόβλεψης

Οι αναλυτές ιχνηλατούν με σπουδή το μέλλον μας. Ο «μελλοντοκεντρισμός» βασιλεύει. Το μετά πανδημίαν (μ.Π.) μέλλον μας όμως αποτυπώνεται με διαμετρικά αντίθετους τρόπους.

Στη μια άκρη οι καταστροφολάγνοι. Προαναγγέλλουν βίαιες ανατροπές, την αποσάθρωση του κοινωνικού ιστού μαζί με το τέλος ενός παγκοσμιοποιημένου σύμπαντος. Εμφοβοι άνθρωποι σαν σκιές, εσαεί θα περιφέρονται κουβαλώντας τον τρόμο της εγγύτητας και την άρνηση της κοινωνικότητας. Στην άλλη άκρη, οι αθεράπευτα αισιόδοξοι. Η πανδημία θα μας κάνει καλύτερους ανθρώπους. Ενας αξιακός επαναπροσδιορισμός της ζωής μας επί τα βελτίω. Μέσα από τον χαμό θα επέλθει η κάθαρση. Κι εμείς θα αναδυθούμε ως πλάσματα αναβαπτισμένα, αλληλέγγυα, αφυπνισμένα, υποκείμενα και όχι αντικείμενα της ζωής μας.

Και ανάμεσα στα δυο άκρα οι «κανονικολάγνοι». Οι νοσταλγοί της κανονικότητας. Με το τέλος της πανδημίας θα επιστρέψουμε στις πρότερες κανονικότητές μας. Θα γίνουν όλα όπως πριν. Το παντοδύναμο ίδιο θα μας πάρει και πάλι στην αγκαλιά του. Ξεχνώντας ότι η έννοια της κανονικότητας είναι μια ρευστή κατασκευή που υπακούει στις βουλές εκείνων που έχουν κάθε φορά τη δύναμη να την ορίζουν.

Η παντοδύναμη φαντασίωση της πρόβλεψης είναι ένας κοινός τόπος που ενώνει μεταξύ τους όλους τους τόσο διαφορετικούς περί πανδημίας λόγους. Ομως η ειρωνεία, η μητέρα της ιστορίας χαμογελά σκωπτικά. Η ιστορία του ανθρώπου και των κοινωνιών είναι απείθαρχη, ανυπάκουη, απρόβλεπτη. «Το μόνο μάθημα που μπορούμε να αντλήσουμε από την ιστορία είναι ότι δεν υπάρχει κανένα μάθημα να αντλήσουμε από την ιστορία».

Σε κάθε περίπτωση όμως ακόμα και μια δυσοίωνη πρόβλεψη είναι ευμενέστερη από τη μη πρόβλεψη. Η πρόβλεψη προφυλάσσει από το αδηφάγο άγνωστο με το οποίο μας έφερε τόσο κοντά η πανδημία. Η σκιά του θανάτου που απλώθηκε σε όλο τον πλανήτη υπενθύμισε με ένα βίαιο τρόπο κάτι που ανέκαθεν παλεύουμε να λησμονήσουμε: Τη θνητότητά μας. Την ευθραυστότητα της ύπαρξής μας. Οι ενορμήσεις του θανάτου που ενεδρεύουν μέσα μας είναι ικανές ανά πάσα στιγμή να αυτονομηθούν από τις ενορμήσεις της ζωής και να πάρουν το πάνω χέρι.

Χαρακτηριστικό το παράδειγμα της Αμερικής. Ολα όσα συμβαίνουν εκεί είναι άνευ όρων διαταρακτικά. Η καταστροφικότητα, η αλόγιστη βία, ο παραλογισμός, ο ανεξέλεγκτος ρατσισμός. Ολα τελούν υπό ανάφλεξη. Το πού θα οδηγήσουν όμως παραμένει άγνωστο. Το ερώτημα που πλανάται παραμένει ανοιχτό: «Τι αλήθεια θα γίνει αύριο;». Αναφέρομαι στην «τρέλα» του Τραμπ, στον κυνισμό, στον κραυγαλέα ανήθικο και ανοριοθέτητο ανορθολογισμό του. Πόσο αδιανόητο είναι να εκλεγεί ξανά; Πόσο αδιανόητο είναι να έχει άλλη μια τετραετία μπροστά του; Πώς μπορεί το μυαλό μας να αποδεχτεί ένα τέτοιο ενδεχόμενο; Κι όμως είναι ένα ενδεχόμενο.

Και αυτό το γεγονός και μόνο τινάζει στον αέρα τους επίδοξους μελλοντοκεντρισμούς. Η πραγματικότητα μας κλείνει ειρωνικά το μάτι και επιμένει να αντιστέκεται σθεναρά σε κάθε πρόβλεψη.

Εχω την αίσθηση ότι οι αναλυτές είναι λίγο-πολύ σαν τους νυχτερινούς ονειροπόλους.

«Ονειρεύτηκα την πραγματικότητα, τι ανακούφιση ένιωσα ξυπνώντας».

Ξυπνώντας όμως τους περιμένει μια άλλη πραγματικότητα από αυτή που προβλέψανε.

^«Δεν μπορώ να αναπνεύσω». Αναφέρεται σε ένα συγκεκριμένο μαρτυρικό συμβάν. Στη δολοφονία του Φλόιντ.

«Δεν μπορώ να αναπνεύσω». Αναφέρεται και στον μαρτυρικό θάνατο από ασφυξία, όσων πεθαίνουν από τον Covid-19.

«Δεν μπορώ να αναπνεύσω» είναι και η συμπύκνωση, η μεταφορά μιας ολόκληρης τάξης πραγμάτων. Αναφέρεται στο βίωμα ενός ολοένα και πιο διευρυνόμενου πλήθους ανθρώπων που αδυνατούν να επιβιώσουν. Αδυνατούν απλώς και μόνο να αναπνεύσουν. Ανάμεσά τους και τα εκατομμύρια των απελπισμένων ανέργων που πληθαίνουν μέρα με τη μέρα.

Πόσο γρήγορα θα λησμονηθεί η φράση-κλειδί; Πόσο γρήγορα θα ξεθωριάσει το όραμα μιας οικουμενικής και πανανθρώπινης δυνατότητας αναπνοής;

Αμνήμονες και αποτυχημένοι προφήτες.

Σε αυτή την άκρη των καιρών υπάρχει άραγε χώρος για όνειρα; Θα πω ναι, είναι καιρός τώρα για όνειρα. Και θα επικαλεστώ τον Καμύ. Τα λόγια του στη διάρκεια της πιο σκοτεινής ίσως περιόδου που έζησε ο κόσμος μας, στη φρίκη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου: «Δεν υπάρχει αγάπη για τη ζωή δίχως απελπισία για τη ζωή».

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι συγγραφέας, καθηγήτρια Ψυχολογίας