Πόσο εμπιστεύεστε τα μίντια που χρησιμοποιείτε;

Εσείς που διαβάζετε τώρα μια στήλη μιας σαββατιάτικης εφημερίδας, είτε κρατάτε την τυπωμένη εφημερίδα στα χέρια σας είτε είστε ψηφιακός συνδρομητής, θα πείτε ίσως πως αυτή η συζήτηση δεν σας αφορά. Ανήκετε στη μειοψηφία των αναγνωστών. Στη μειοψηφία εκείνων που διατηρούν την παλιά και φθίνουσα συνήθεια της ανάγνωσης εφημερίδων ζωντανή. Αλλά η συζήτηση, μετά τη φοβερή εμπειρία της πανδημίας και της καραντίνας, έχει επανέλθει με μεγαλύτερη ένταση: Πώς ενημερωνόμαστε; Από ποιον; Και πόσο εμπιστευόμαστε αυτά που μαθαίνουμε και αυτόν που μας τα μεταδίδει;

Στη διάρκεια της πανδημίας, ακόμη και οι πιο αδιάφοροι, ακόμη κι εκείνοι που είχαν ορκιστεί πως δεν θα ξαναδούν/ακούσουν/διαβάσουν ποτέ ξανά ειδήσεις, ένιωσαν την ανάγκη να μάθουν, να ενημερωθούν, να καταλάβουν. Ο χρόνος που πέρασαν οι άνθρωποι εμπρός στην οθόνη της τηλεόρασης ή στο Διαδίκτυο αυξήθηκε κατακόρυφα. Μα άλλαξε και το μείγμα των πηγών ενημέρωσης. Για πρώτη φορά μετά από μια ολόκληρη δεκαετία, όπου η online ενημέρωση κέρδιζε έδαφος και εκτόπιζε την τηλεόραση από την πρώτη θέση, η τάση, έστω για λίγο, αντιστράφηκε. Η ετήσια έκθεση του Ινστιτούτου Ρόιτερς και του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, που εκδόθηκε αυτές τις ημέρες, καταγράφει μια απότομη (αν και ίσως πρόσκαιρη) αντιστροφή της τάσης. Οι άνθρωποι, στην κρίση, στράφηκαν περισσότερο στα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης. Οι κυκλοφορίες των εφημερίδων υπέφεραν, βέβαια, λόγω της καραντίνας και των εμποδίων που δημιουργούσε στη διανομή τους. Αλλά η στροφή από το Διαδίκτυο στις τηλεοπτικές ειδήσεις ως βασική πηγή πληροφόρησης ήταν εντυπωσιακή. Στην Ελλάδα, η τηλεθέαση των δελτίων ειδήσεων αυξήθηκε εντυπωσιακά στην αιχμή της κρίσης. Στην Ευρώπη, η EBU κατέγραψε αύξηση 14% κατά μέσο όρο. Σε χώρες όπως η Μεγάλη Βρετανία, η χρήση της τηλεόρασης ως βασικής πηγής ενημέρωσης  αυξήθηκε κατά 20 ποσοστιαίες μονάδες έναντι των online μέσων, των οποίων η χρήση επίσης αυξήθηκε δραματικά.

Ακόμη πιο εντυπωσιακό είναι το άλμα στην εμπιστοσύνη, που η ίδια διεθνής έρευνα καταγράφει. Μεταξύ των πηγών ενημέρωσης για τον Covid-19, τον περασμένο Απρίλιο, οι πολίτες έδειξαν εμπιστοσύνη πρώτα στους ειδικούς επιστήμονες και γιατρούς σε ποσοστά 83%, κατόπιν στους εθνικούς και διεθνείς οργανισμούς υγείας (76%) και αμέσως μετά στα Μέσα Ενημέρωσης, με ποσοστό 59%. Πολύ υψηλότερο από το ποσοστό εμπιστοσύνης προς τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης (26%). Αυτό που κάνει εντυπωσιακά τα ευρήματα αυτά, είναι πως την παραμονή της επέλασης του κορωνοϊού, η εμπιστοσύνη προς τα παραδοσιακά Μέσα Ενημέρωσης βρισκόταν στο χαμηλότερο σημείο της. Στις 40 χώρες που περιλαμβάνει η έκθεση, το ποσοστό των ανθρώπων που εμπιστεύονται τις ειδήσεις βρέθηκε στο χαμηλότερο σημείο της. Μόλις 38%.

Ενα ερώτημα, βέβαια, είναι τι είναι αυτό που κάνει τους πολίτες δύσπιστους, ποιο σαράκι τρώει την εμπιστοσύνη των πολιτών στα Μέσα Ενημέρωσης, αλλού περισσότερο (στη Γαλλία ο δείκτης εμπιστοσύνης είναι 23%) αλλού λιγότερο (στην Πορτογαλία είναι 56%). Εχουν δοθεί πολλές απαντήσεις σε αυτό το ερώτημα. Πως είναι η ποιότητα της ενημέρωσης που διώχνει το κοινό. Ή πως η εμπιστοσύνη αποσύρεται, επειδή τα παραδοσιακά Μέσα, πιεσμένα από τον χαμηλού κόστους ψηφιακό ανταγωνισμό, έχουν γίνει λιγότερο ουδέτερα, λιγότερο «αντικειμενικά» ή αποστασιοποιημένα, περισσότερο «partisan», πολιτικά στρατευμένα.

Η βασική αιτία, όμως, είναι άλλη. Εχει μετρηθεί πως όσο πιο διχασμένη είναι μια κοινωνία, τόσο μεγαλύτερη είναι η δυσπιστία απέναντι στα μίντια. Η Ελλάδα, για παράδειγμα, ήταν (στη μέτρηση του Ινστιτούτου Ρόιτερς) το 2016 η χώρα με τον χαμηλότερο δείκτη εμπιστοσύνης στην ενημέρωση, με ποσοστό 20%, έναντι 50% στις ΗΠΑ και 32% στη Γαλλία. Το 2020, στην ίδια έρευνα, ο δείκτης εμπιστοσύνης στις ΗΠΑ είχε πέσει από το 50% στο 29%, στη Γαλλία από το 32% στο 23%. Στην Ελλάδα είχε ανέβει από το 20% στο 28%, στο ίδιο επίπεδο με το Ηνωμένο Βασίλειο, την Ιταλία ή τις ΗΠΑ. Και είναι προφανές ότι δεν άλλαξε κάτι στο τοπίο των μίντια στα τέσσερα αυτά χρόνια, ούτε εδώ ούτε εκεί. Απλώς η Αμερική ή η Γαλλία είναι, τέσσερα χρόνια αργότερα, βαθιά διχασμένες κοινωνίες, με χαμηλότερη εμπιστοσύνη στους θεσμούς τους. Ενώ η Ελλάδα είναι, από αυτήν την άποψη, σε καλύτερη θέση σήμερα από ό,τι πριν από τέσσερα χρόνια.

Ενα δεύτερο ερώτημα είναι αν η επίδραση της πανδημίας θα έχει διάρκεια. Αν η στροφή των ανθρώπων προς τα πιο παραδοσιακά Μέσα Ενημέρωσης, ως πιο αξιόπιστα, θα εξαφανιστεί όταν εξατμιστεί ο φόβος για τον ιό, ή αν θα αφήσει κάτι πίσω της. Είναι πολύ νωρίς για να το πούμε. Μα αυτό – μπορούμε πια να το πούμε με βεβαιότητα – δεν εξαρτάται μόνον από εμάς, τους δημοσιογράφους και τα «μαγαζιά» μας. Εχουμε, βέβαια, πολλά να διορθώσουμε, πολλά να αλλάξουμε, πολλά να γιατρέψουμε. Μα η εμπιστοσύνη των συμπολιτών μας στην ενημέρωση που προσφέρεται από επαγγελματίες, από σοβαρά Μέσα, που έχουν εσωτερικούς κανόνες και νοιάζονται για την αξιοπιστία τους, εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από έναν εξωγενή παράγοντα. Από το κατά πόσον θα καταφέρουμε να βγούμε από την υγειονομική και την οικονομική κρίση του κορωνοϊού ως πιο συνεκτικές, αλληλέγγυες κοινωνίες εμπιστοσύνης. Ή διχασμένες, δυστυχείς κοινωνίες δυσπιστίας.