Αποκαθήλωση των ομοιωμάτων είναι εγκατάσταση των ειδώλων

Γκρεμίζονται αγάλματα που συμβολίζουν την αποικιοκρατία και τον ρατσισμό. Εχει συνταχθεί μάλιστα κατάλογος «προγραφών». Αραγε μετά από αυτό το «μοντάζ» των αγαλμάτων, η ιστορία θα αποκατασταθεί; Η εκκαθάριση μνημείων στις Ηνωμένες Πολιτείες, που πλησιάζει και την Ευρώπη, δεν αντικαθιστά την ιστορία με μια άλλη ιστορία, αλλά απο-εγγράφει, σβήνει. Δεν εισηγείται, εξαλείφει. Αλλωστε και η «αρνητική» πλευρά της ιστορίας είναι ιστορία. Η αποικιοκρατία και ο ρατσισμός δεν έχουν ως κεντρικό όχημα τα ομοιώματα των προσώπων που τα διέπραξαν στο παρελθόν, αλλά κάτι πολύ πιο δυναμικό: τα έθιμα, την κουλτούρα, τις αντιλήψεις που έχουν διαποτίσει το λαϊκό θυμικό ευρύτατων ομάδων. Οι ίδιες οι κατηγοριοποιήσεις (καλός – κακός) δεν είναι εκτός ιστορίας, υφίστανται στον χρόνο ερμηνευτικές διαφοροποιήσεις.

Το άγαλμα είναι μεν υπόμνημα, εξελίσσεται όμως μέσα στον χρόνο, σε χωρικό, παραστατικό συμβάν. Ενα άγαλμα δεν αναπαριστά μόνο τον Γλάδστωνα ή τον Διονύσιο Κόκκινο ή τον Κοραή αλλά συν-ερμηνεύει, ανασχεδιάζει τα αρχιτεκτονικό έργο της τριλογίας των Χάνσεν, καθοδηγεί τους περιπατητές, γίνεται ένα χωρικό συμβάν. Θέλω να πω ότι σιγά-σιγά το μνημείο αποκτά πιο αφηρημένα χαρακτηριστικά, ξεπερνάει τα πραγματολογικά στοιχεία του ιστορικού προσώπου που απεικονίζει. Μπορεί να υπάρξει εκκαθάριση, όχι λόγω του προσώπου που αναπαριστά, αλλά λόγω π.χ. του καλλιτέχνη που το δημιούργησε; Του Βιτάλη, του Γερμενή, του Κόσσου, που έχουν φιλοτεχνήσει αντιστοίχως; Γιατί κάποιος δεν γουστάρει τη φόρμα;  Ή διαφωνεί με την ιστορία του Κόκκινου; Το είδαμε πριν καιρό με τον Γλάδστωνα.

Μπορούν να διαμορφωθούν άπειρα πρωτόκολλα αποκλεισμού και «διόρθωσης» της ιστορίας. Προς τη μια ή την αντίθετη πλευρά. Η έννοια της αποκαθήλωσης ενός ειδώλου και όχι της ερευνητικής και θεσμικής διόρθωσης, αποκατάστασης των πολιτιστικών και πολιτικών παρηχήσεων κ.λπ., είναι ένα ισχυρό πολιτικό δίλημμα. Θεσμοί, ψήφος, ιστορική έρευνα, ή (εκτονωτική) καταστροφή του ειδώλου;

Θα κάνω μια πρόβλεψη. Θα αποκαθηλωθούν πολλά αγάλματα «κακών», θα συνεκτεθούν σε μουσεία «κακών», θα γίνουν εμπορικό έκθεμα – θα γίνουν το «σαλόνι των απορριφθέντων» για ηθικούς, όχι αισθητικούς λόγους. Το σημαντικότερο, μπαίνουμε σε μια περίοδο ιστορικής ηθικολογίας, σε έναν ιστορικό ευσεβισμό.

Η, σχεδόν λογοκριτική, πολιτική ορθότητα επεκτείνεται και στην ιστοριογραφία; Τουλάχιστον στον τόπο μας και ιδίως μετά τον Εμφύλιο επικράτησε μια σκοταδιστική καθαρολογία.

Πώς είναι όμως δυνατόν μια περίοδος απονοηματοδοτήσεων (κάθε έννοια χάνει εντελώς το νοηματικό φορτίο της μέσα στη φαιδρότητα ή τη φλυαρία των social media) να έχουμε ανάγκη τη λατρευτική ή αποκαθηλωτική σχέση με το ομοίωμα, το άγαλμα, το όνομα, τη σήμανση; Πώς είναι δυνατόν την περίοδο της απιστίας να θεριεύει μια μορφή θρησκοληψίας, πυράς; Ισως ακριβώς γι’ αυτό. Η απιστία, η καταστροφή κάθε έννοιας και κάθε εννόησης έχει ανάγκη το ομοίωμα πίστης και περιγραφικής σαφήνειας. Η αποκαθήλωση των ομοιωμάτων του κακού εκλαμβάνεται ως άρση του κακού. Δεν είναι η πρώτη φορά.