Η πανδημία ως καταλύτης

Η πανδημία, αν και είχε ρίξει από την Κίνα προειδοποιητικές βολές, έπιασε την Ευρώπη, τις ΗΠΑ και όλο τον υπόλοιπο κόσμο στον ύπνο. Το παράδοξο όμως είναι πως αν και ο ιός απουσίαζε, δεν απουσίαζαν καθόλου οι συνέπειές του. Ο καθηγητής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και πρόεδρος του Κέντρου Ευρωπαϊκού Συνταγματικού Δικαίου Ξενοφών Κοντιάδης με οξυδέρκεια αλλά και παρρησία υποστηρίζει σ’ αυτό το επίκαιρο βιβλίο του πως η πανδημία ανέσυρε στην επιφάνεια πράγματα που υπήρχαν ήδη αλλά μια συντηρητική σκέψη είτε προσπαθούσε να τα αποκρύψει είτε τα υποτιμούσε.

Σύμφωνα με όσα γράφει η πανδημία έγινε ο καταλύτης για την επικράτηση τάσεων αποπολιτικοποίησης και νομιμοποίησης τεχνοκρατικών πρακτικών που προϋπήρχαν. Αυτές οι τάσεις δεν είναι απότοκες μόνο της υγειονομικής κρίσης. Ενδημούν εδώ και δεκαετίες στο πλαίσιο των μεταδημοκρατικών μετασχηματισμών. Μόνο που «σε συνθήκες πανδημίας οι βιοπολιτικές ρυθμίσεις θεμελιώνονται πάνω στον αποϊδεολογικοποιημένο τεχνοκρατικό λόγο» (σ. 49). Η τεχνητή νοημοσύνη, ο ψηφιακός μετασχηματισμός της οικονομίας, η τηλεργασία, οι ευέλικτες μορφές απασχόλησης, η ισχυροποίηση του κράτους πρόληψης, οι κοινωνίες της επιτήρησης και της παρακολούθησης, η ηλεκτρονική διακυβέρνηση, η βιοϊατρική, οι ψηφιακές ανισότητες, τα δικαιώματα και ο πλανητικός φόβος, οι περιβαλλοντικές διακινδυνεύσεις, οι δημοκρατίες επιτήρησης και ο νέος αυταρχισμός, είναι πράγματα που δεκαετίες τώρα απασχολούν τις πολιτικές πρακτικές και τον δημόσιο διάλογο. Αυτό το βιβλίο αποδομεί με επιστημονικό αλλά και πολιτικό τρόπο αυτή τη θεοποίηση του τεχνοκρατισμού, σύμφωνα με τον οποίο όλα αυτά είναι κάτι σαν φυσικά φαινόμενα.

Μη βιαστούν εδώ κάποιοι να ανακαλύψουν έναν προφητικό λόγο που επαγγέλλεται μύρια όσα δεινά για τον κόσμο. Ο λόγος του συγγραφέα δεν προφητεύει, αλλά και δεν αποκρύπτει καταστάσεις, για να δημιουργήσει μια επίπλαστη συναίνεση απέναντι στον «κοινό εχθρό». Η επιστήμη που διακονεί ο Κοντιάδης γνωρίζει ότι σχεδόν όλα τα μέτρα που λήφθηκαν για την αποτροπή των χειρότερων από την πανδημία ήταν απαραίτητα. Δεν είναι όμως καθόλου απαραίτητη η μονιμοποίηση και η αποδοχή κάποιων συνεπειών που – ανεξάρτητα από τις βουλήσεις των όποιων κυβερνώντων – μπορούν να απειλήσουν σοβαρά το Συνταγματικό Κράτος Δικαίου. Υπάρχει κίνδυνος μονιμοποίησης και εμβάθυνσης πρακτικών που αφορούν μια καταπιεστική βιοπολιτική και οι οποίες αποτελούν τον προθάλαμο ενός απροκάλυπτου αυταρχισμού. Στο βιβλίο ο αναγνώστης θα παρακολουθήσει αρχικά την πανδημία ως έκφανση και σύμπτωμα των λεγόμενων κοινωνιών διακινδύνευσης. Στις κοινωνίες της ύστερης νεωτερικότητας οι κίνδυνοι δεν προέρχονται από τις «δουλείες» των ενεργειών εξωτερικού ρίσκου, αλλά προκαλούνται ως παρενέργειες της ανθρώπινης παρέμβασης πάνω στο φυσικό περιβάλλον. Η πανδημία αποτελεί σύμπτωμα μιας τέτοιας διακινδύνευσης. Στενά συνδεδεμένη με αυτήν είναι η υποκατάσταση της νεωτερικής πολιτικής από τη βιοπολιτική. Κινούμενος στο ευρύτερο πλαίσιο της φουκοϊκής προσέγγισης της βιοπολιτικής ως μιας πειθαρχικής διαχείρισης της βιολογικής ζωής από τις πολιτικές εξουσίες διακρίνει τους κινδύνους από μια περαιτέρω σχετικοποίηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Δικαιώματα που απειλούνται και από τη μετάβαση από το Κράτος Δικαίου και το Κοινωνικό Κράτος στο κράτος πρόληψης, το οποίο επιφέρει προληπτικούς περιορισμούς των παραδοσιακών δικαιωμάτων, αλλά και, για να μη το αδικούμε, εμπλουτίζει το «δικαιοκρατικό πρότυπο με νέες εγγυήσεις και μορφές προστασίας των δικαιωμάτων» (σ. 61). Οι εντάσεις όμως τόσο με το κράτος πρόνοιας όσο και με το κράτος δικαίου παραμένουν. Θεωρώ όμως πως αν ο συγγραφέας είχε βάλει στην εξίσωση και το κράτος παροχής κοινωνικών υπηρεσιών, θα είχε αποφύγει τη σύγχυση του κράτους πρόνοιας με το αναδιανεμητικό κράτος. Παράμετρος που συμβάλλει και θεώρηση ως ψευδοδιλήμματος τη διαμάχη για το ολικό ή το υπολειμματικό κράτος πρόνοιας. Πάντως είναι απόλυτα ακριβής όταν διακρίνει στο κοινωνικό κράτος πρόληψης τον κίνδυνο θεσμοποίησης της βιοπολιτικής.

Δικαιώματα στην υγεία

Στενά συνδεδεμένη με τα προηγούμενα είναι και η ανάλυσή του για τα δικαιώματα στην υγεία σε συνθήκες πανδημίας. Εδώ με περίτεχνο τρόπο αναδεικνύει το ζήτημα της συμβατότητας των μέτρων που λαμβάνονται για την υγεία στις συνθήκες πανδημίας με τις διατάξεις των Συνταγμάτων για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Σ’ αυτό το πλαίσιο διακρίνει την ευκαιρία οι πανδημίες να εμπλουτίσουν τα νέα Συντάγματα με νέα δικαιώματα. Επειδή όμως κάθε νόμισμα έχει δύο όψεις, διακρίνει και τους κινδύνους για τα κλασικά ανθρώπινα δικαιώματα. Οι ισορροπίες είναι δύσκολες και πολλές φορές – θα πρόσθετα – αυτοί που αναλαμβάνουν να τις κρατήσουν ιδιαίτερα ανεπαρκείς πολιτικά.

Εξαιρετικά σημαντικό βάρος ρίχνει και στην αντιμετώπιση των επιπτώσεων της πανδημίας στην απασχόληση. Η τηλεργασία δεν είναι μια ακόμη τεχνική, αλλά μια τεχνική που αν απολυτοποιηθεί οδηγεί σε απώλεια εκατομμυρίων θέσεων εργασίας που χωρίς πολιτική βούληση και παρέμβαση δύσκολα αναπληρώνονται. Ενώ στο τέλος εξετάζονται οι επιπτώσεις της πανδημίας στην παγκοσμιοποίηση, στην αποδυνάμωση της αμερικανικής ηγεμονίας και στην ευρωπαϊκή ενοποίηση. Η ολιστική του προσέγγιση τον προφυλάσσει από λογικές επιστροφής στο έθνος – κράτος. Εκείνο που έχει σημασία είναι να υπάρξει σοβαρή απάντηση στην αποπολιτικοποίηση των παγκόσμιων οργανισμών και θεσμών και όχι η κατάργησή τους. Η πανδημία επιβεβαιώνει με τον πιο πειστικό τρόπο ότι απαιτούνται νέοι υπερεθνικοί και κρατικοί θεσμοί για να καταστεί εφικτή μια κοινωνία Δικαίου, Εργασίας και Προστασίας των Δικαιωμάτων. Μην αμφιβάλλετε πως έχετε να κάνετε με ένα πνευματικά προκλητικό βιβλίο, αν και σ’ ορισμένα σημεία η κριτική στέκεται κάπως αμήχανη μπροστά στην πίεση της πραγματικότητας.

Πανδημία, βιοπολιτική και δικαιώματα
Ο κόσμος μετά τον Covid-19
Καστανιώτης 2020, σ. 188
Τιμή 15 ευρώ