Περνώντας ο κόντε Διονύσιος Σολωμός

Παλιότερος, γνωστός λαϊκός συνθέτης έγραψε ένα ωραίο ερωτικό τραγούδι που ενθουσίασε μια νέα δημοσιογράφο, η οποία έσπευσε να του πάρει συνέντευξη και να τον ρωτήσει ποια έξοχη γυναίκα, ποιος μεγάλος έρωτας του ενέπνευσε το άσμα. Κι εκείνος απαντάει:

– Δεν το εμπνεύστηκα από μια γυναίκα.

– Αλλά;

– Για τη φασουλάδα το ‘γραψα…

H ρομαντική νεαρά ξενέρωσε αιφνιδίως ακούγοντας να της λέει ψυχρά πως το έκανε για το μεροκάματο, για να πάρει λεφτά να ζήσει. Αλλά ενίοτε συμβαίνει κι αυτό και δεν ισχύει ότι πίσω  από κάθε τραγούδι υπάρχει ντε και καλά μια ιστορία. (Συχνά μεγαλοποιημένη, επινοημένη ή πλαστή.) Και πού το κακό; Η μισή μεγάλη τέχνη στην Αναγέννηση και στην κλασική μουσική, στη βυζαντινή αγιογραφία ή στην ιστόρηση ναών, όπως και τα σύγχρονα σάουντρακ ταινιών, η μουσική για το θέατρο, καθώς και πολλά έξοχα άσματα, γεννήθηκαν κατόπιν παραγγελίας ή για το έργο ενός άλλου. Βέβαια αρκετοί αρέσκονται να πιστεύουν πως υπάρχει πάντα ένας μηχανισμός θεϊκής και ξαφνικής έμπνευσης που εμφυσά τα μεγάλα έργα – γίνεται κι έτσι, βέβαια, συχνά, αν και ο ένδον μηχανισμός που τα παράγει είναι σκοτεινός και οι διεργασίες πάντα ακατανόητες. Λογική δεν υπάρχει. Μπορεί να μη γράψεις τίποτε για εκκωφαντικά γεγονότα, αλλά να σε εμπνεύσει το μικρό, ροδαλό δαχτυλάκι μιας κυρίας. Πώς το είπε ο Ελύτης: «Συχνά, από ένα Τίποτε γίνεται ο Παράδεισος».

Δεν πρόκειται για κυνισμό, αλλά για την πραγματικότητα. Συχνά, δε, η έμπνευση εκβιάζεται και δίνει υπέροχα έργα, ιδίως μετά από οικονομικό ζόρι – ο Φελίνι έλεγε πως δεν ξεκινούσε να σκέφτεται το σενάριο μιας νέας ταινίας πριν υπογράψει με τον παραγωγό και με σκληρές ρήτρες και αυστηρές προθεσμίες. Η αφόρητη αυτή πίεση τον κινητοποιούσε, του υποκεντούσε την έμπνευση – αυτό που λεν στον Αθω «ζήλος κατ’ επίγνωσιν» ή «εθελούσιον πάθος». Αλλοι, βέβαια, ξεκινούν ανάποδα – αν και ποτέ δεν ξέρεις ποιο είναι το ανάποδα το οποίο κινείται στον χώρο της προσωπικής ιδιοτροπίας. Μερικές φορές το οικονομικό πιστόλι στον κρόταφο προκαλεί περισσότερες ελλάμψεις από έναν μεγάλο έρωτα ή από ένα μεγαλειώδες θέμα το οποίο τελικά ίσως παραγάγει ένα κακό έργο, ένα τεράστιο γεώμηλο.

Ετσι ή αλλιώς, πάντως, οι καλλιτέχνες δεν ζούνε μόνο με ιδέες, ασπιρίνες και τουρσιά. Ούτε οφείλουν να είναι χλωμοί και πειναλέοι ή να μιμούνται μποντλερικά πρότυπα ζώντας σε άθλιες σοφίτες – όχι. Οι δημιουργοί, ανεξαρτήτως με ποια διαδικασία γεννούν ένα έργο, πρέπει και να ζήσουν, να επιβιώσουν, να πληρωθούν. Κι ευτυχώς που η τέχνη έχει συνδεθεί με το χρήμα και με το εμπόριο (κι ας λένε) διότι υπάρχει κι ένας ολόκληρος κόσμος που δεν γρικάει από καλλιτεχνική αξία ενός έργου, αν αυτό δεν έχει οικονομικό αντίκρισμα – και μη νομίζουμε πως ο πλανήτης θα εκτιμούσε τόσο τον Πικάσο αν οι πίνακές του δεν κόστιζαν δισ., όπως αξίζουν. Ουκ ολίγοι, αμύητοι, θα πετούσαν ανάλογα έργα στα σκουπίδια, από άγνοια ή προκατάληψη. Τα σέβονται λόγω της οικονομικής τους αξίας. Το ίδιο συμβαίνει με τους σταρ, τα ροκ συγκροτήματα και τα λοιπά – αν και συχνά η φτώχεια δεν έκανε κακό στη δημιουργία. Αρκετά έργα έχουν γραφεί σε συνθήκες πολέμου ή έσχατης ένδειας, πρωτοποριακά περιοδικά έχουν βλαστήσει σε κατάσταση εμφυλίου ή συγκρούσεων με σχεδόν ανύπαρκτες αμοιβές – σε κάθε περίπτωση τα πνευματικά δικαιώματα στην Ελλάδα μέχρι και πριν από δέκα χρόνια ήταν σε χαώδη κατάσταση. Κι όχι ότι τώρα δεν είναι σε μεγάλο βαθμό, παρά το ότι ήδη υπάρχει η ευρωπαϊκή νομοθεσία (που συχνά καταστρατηγείται δεόντως). Και λογικά υπερασπίζονται την πνευματική ιδιοκτησία ακόμα κι εκείνοι που κατά τα άλλα είναι κατά της ιδιοκτησίας (των άλλων). Αλλά τελικώς πρέπει να μπει και μια σειρά, κι όχι μόνο να φωνάζουμε μόνο για τα Γλυπτά του Παρθενώνα, κάτι που συνήθως αποτελεί πρόσχημα αδιαφορίας για τη σύγχρονη τέχνη. (Κι ο Φειδίας, τότε, μια χαρά πληρωνόταν.)

Εξάλλου είναι μέσα στα αστικά καθεστώτα, ακόμα και τα φεουδαρχικά, που άνθησε η τέχνη πάντα (και υπήρξε και ο σχετικός πλούτος) καθόσον διασφαλίζονται η ελευθερία, η κυκλοφορία και η πώληση του καλλιτεχνικού έργου – το λέω γιατί θυμήθηκα τώρα τη φρικαλέα ιστορία που παρατίθεται στο βιβλίο «Σοστακόβιτς και Στάλιν» του Volcov Solomon, τη φονική μοίρα της Αννα Αχμάτοβα, της Μαρίνα Τσβετάγεβα και τόσων άλλων. Οι ολοκληρωτισμοί κι όσοι επιθυμούν να ελέγχουν όλους τους αρμούς της εξουσίας θέλουν μεν τους καλλιτέχνες, αλλά μόνο ως υποκλινή λιβανιστήρια – αλλιώς τους απομονώνουν ή τους εξοντώνουν με πολλούς τρόπους. (Οπότε καλό είναι να είσαι επαναστάτης καλλιτέχνης, αλλά μάλλον σε αστικό πολίτευμα, όπου η «εξέγερση» αμείβεται κι ενίοτε αδρά.)

Τα δικαιώματα, λοιπόν, πρέπει να προστατευτούν, αλλά πρώτα πρώτα να ξεκαθαριστούν. Και ας υπάρξουν και παρατράγουδα – θυμάμαι όταν είχα τη διεύθυνση του περιοδικού «Πανσέληνος», ήρθε ένας ηλικιωμένος Θεσσαλονικεύς και με ρώτησε αν μπορεί να βρει στα παλιά αρχεία της «Μακεδονίας» κάποια στιχάκια (ούτε καν ποιήματα) που είχε δημοσιεύσει στη δεκαετία του ’60-’70. Βεβαίως, του λέω, πόσα είναι; «Γύρω στα τριάντα» μου απάντησε. Και γιατί τα θέλετε; ξαναρωτώ. Και μου απαντάει: «Θέλω να τα εκδώσω για να πάρω λογοτεχνική σύνταξη».

Ωστόσο η κακιά συγκυρία του ιού δείχνει πως χρειάζεται επειγόντως να μπει μια τάξη. (Αν μπορεί να μπει.) Αυστηρά, έντιμα και δίκαια. Η φασουλάδα είναι ιερή, κι ο αστακός επίσης. Απαιτείται respect στους καλλιτέχνες. Να θυμίσω ότι, όπως αφηγείται ο μπενεστάντε συνθέτης του εθνικού μας ύμνου Νικόλαος Μάντζαρος, κάθε φορά που ο κόντε Διονύσιος Σολωμός έκανε τον περίπατό του και περνούσε μπροστά από την Ιόνιο Βουλή, οι φρουροί που τη φυλούσαν, μόλις έβλεπαν τον ποιητή να διέρχεται, παρουσίαζαν αυθορμήτως όπλα από σεβασμό στον ιερό και μεγάλο άνδρα.