«Αξία μου είναι η λύπη του άλλου»

Από τη στιγμή που ξέσπασε, προ δεκαετίας, η κρίση, το πρώτο πράγμα που περιέστειλε ένα νοικοκυριό ήταν τα πολιτιστικά έξοδα. Φυσικά. Το σουπερμάρκετ προηγείται της αγοράς βιβλίων ή μουσικών παραστάσεων. Η επιλογή αλλαντικών έναντι βιβλίων είναι προβλέψιμη σίγουρα, όμως είναι η απολύτως λογική;

Ο κορωνοϊός ενέτεινε αυτή την τάση. Συγκέντρωση της κοινωνικής ζωής, της ζωής των εξόδων, πάνω στα στοιχειώδη. Μια αρρώστια εξασθένισε ακόμα περισσότερο την πνευματική ζωή. Και του πολίτη και του πολιτικού εκφραστή του. Η τέχνη αποτελεί «λιγότερο ζωτικό αγαθό», η τέχνη δηλαδή, αντιμετωπίστηκε μόνο ως βαθμός διακινδύνευσης, ως μαζικό φαινόμενο, ως συγκέντρωση πληθυσμού, και όχι ως πνευματικό γεγονός που προφυλάσσει διαφορετικά. Δεν εμποδίζεται κάποιος δημιουργός να συνθέσει, να παραστήσει, να ζωγραφίσει, αλλά να συνδεθεί με την κοινωνία με τους άμεσους και ισχυρούς δεσμούς της καλλιτεχνικής αμοιβαιότητας.

Βέβαια κι αυτή η επιλογή πολιτιστικές θέσεις εκφράζει. Ο κόσμος κόβει έξοδα, ιεραρχεί πρωτεύοντα, δευτερεύοντα. Δεν αγοράζει βιβλίο, αγοράζοντας κάτι άλλο στη θέση του. Ο κόσμος δεν ωθείται ούτε στην «υψηλή» τέχνη, ούτε στις απλές καλλιτεχνικές δεξιότητες. Πολλές φορές έχω αναφερθεί, με αφορμή ευρύτατα φαινόμενα διαδικτυακής και φυσικής βίας, ότι σαν να ζούμε μεταχρονολογημένη και κραταιά την πολιτιστική διάσταση της οικονομικής κρίσης. Η ίδια η οικονομική κατάρρευση έφερε και την κατάρρευση μοντέλων ζωής που είχαν «θεσμοποιηθεί» πολιτιστικά. Η κουλτούρα του «είμαι ό,τι έχω», δηλαδή «η αξία μου είναι ταυτόσημη με την αξία των περιουσιακών μου στοιχείων», συντρίφτηκε και έπρεπε να επινοηθεί κάτι άλλο στη θέση της. Ενα υποκατάστατο.

Σε μεγάλο βαθμό συστήνεται το «είμαι αυτό που αποκαθηλώνω, αυτό που καταστρέφω». «Δύναμή μου είναι η οδύνη που προκαλώ». «Αξία μου είναι η λύπη του άλλου». Αυτά μπόρεσε η κοινωνία, η πολιτική και πνευματική «διοίκηση», αυτά απλώνονται, σαν χυμένα απόνερα.

Κοντόφθαλμα, αναπαράγεται το ίδιο λάθος. Η αποσυνάρτηση του έργου τέχνης (μιας βαθύτατης και θεμελιώδους ομολογίας, που συστήνεται και στις πιο φτωχές περιόδους της ιστορίας και στις πιο φτωχές κοινωνίες), η αποσυνάρτηση  από τα ζωτικά αγαθά αναπαράγει και εξουθενώνει τους πιο ενεργούς (αν και συχνά αφανείς) μηχανισμούς κοινωνικής ισορροπίας. Υποκατάσταση του λόγου, απ’ την πυρά, απ’ τη ροπαλιά, απ’ το βιτριόλι.

Βέβαια, η ιστορία έχει αποκαλύψει μυστήριους δρόμους μέσω των οποίων αυτό που είναι πολιτιστικά αναγκαίο βρίσκει τον δρόμο έκφρασής του. Ακόμα κι αν δεν υπάρχει πρόθεση μεγάλης τέχνης ή χορηγικής εύνοιας, αυτή υφίσταται. Ο λαϊκός – λεγόμενος – πολιτισμός κατά έναν μυστηριώδη τρόπο ανασυνθέτει τον λόγιο. Το δημώδες άσμα συμπλέκεται με τη λόγια δημιουργία. Οι λαϊκοί εικονογράφοι συνομολογούν με τους μεγάλους εκκλησιαστικούς ζωγράφους. Το ρεμπέτικο, το λαϊκό άσμα του 20ού αιώνα, περιελίχθηκε με τη λόγια δημιουργία. Η δοξασία με τη λογοτεχνία.

Εκείνο όμως που εντοπίζω δεν είναι η έκλειψη, αλλά η σύνθλιψη. Καταστρέφονται οι όροι να νοεί κανείς το πέραν του συλλογισμού, να γίνεται ο ίδιος ο πολίτης «καλλιτέχνης», παραλαμβάνοντας και «αναμορφώνοντας» το έργο τέχνης. Συνεννοούμενος έτσι.