Δημόσια αλληλοδιδακτική

Στο έξοχο βιβλίο του Μπρεχτ «Ιστορίες του κυρίου Κόυνερ» (που σε μια γλωσσική ανάγνωση θα μπορούσε να διατυπωθεί «Ιστορίες του κυρίου κοινός άνθρωπος της διπλανής πόρτας») ο κύριος Κόυνερ την Πρωτοχρονιά ρωτήθηκε από έναν δημοσιογράφο: «Ποια τα σχέδιά σας για την περίοδο που έρχεται;». Απάντηση: «Θα κάνω το επόμενο λάθος μου»! Αλίμονο στον δάσκαλο που δεν θα είχε το θάρρος να το λέει αυτό συνέχεια στους μαθητές του. Προσωπικά έκανα μερικά χρόνια στην έδρα, ώστε να νιώσω τη χαρά να πω σε μαθητή μου που με ρώτησε για μια λέξη, αρχαία νομίζω, και τη σημασία της: «Θα το κοιτάξω στο λεξικό και αύριο θα σου απαντήσω. Αλλά γιατί κι εσύ δεν πας στη βιβλιοθήκη του σχολείου να το δεις;».

Πέρασα λίγα χρόνια σε διάφορες έδρες της Αθήνας, της επαρχίας, των ιδιωτικών και των δημόσιων σχολείων, των φροντιστηρίων και των σεμιναρίων για να συνειδητοποιήσω πως δάσκαλος είναι αυτός που διδάσκει και διδάσκεται συνεχώς. Να το πω ευθέως; Περισσότερα έμαθα από τους «κακούς» μαθητές μου, δηλαδή τα παιδιά που, χωρίς να φταίνε (εξαιτίας της ελλιπούς παιδείας τους, της πνευματικής και οικονομικής τους κατάστασης ή των κενών της Εκπαίδευσης), είχαν κενά και απορίες ή εξέφραζαν στην τάξη εξωφρενικές απόψεις και ιδέες. Και ο δάσκαλος αυτά τα παιδιά πρέπει να κερδίσει. Παιδιά που έρχονται στην τάξη με προκαταλήψεις ή οικογενειακές στρεβλώσεις και εκφράζουν με τη στάση τους μια αρνητική αντίληψη για το σχολείο, τη γνώση και την ηθική, συχνά. Ο δάσκαλος που έχει να διδάξει σε παιδιά με οικογενειακή ή προηγούμενη εκπαιδευτική, θετική και πλούσια σε πηγές και διάθεση ύλη είναι, συχνά, σωσίβια για τον δάσκαλο ευκαιρία για δική του αναθεώρηση απόψεων ή ανοίγματα σε άγνωστα πεδία γνώσης.

Παιδιά με λογοτεχνικούς προβληματισμούς, εξαιτίας μιας πρώιμης και πλούσιας εμπειρίας, παιδιά με φιλοσοφικές απορίες, με αμφιβολίες σε θέματα πίστης ή επιστημονικής θεμελίωσης, παιδιά με προχωρημένη ευαισθησία σε καλλιτεχνικές μορφές, μουσικά ιδιώματα ή θεατρικές εκφράσεις είναι πλούτος για τον δάσκαλο και, συχνά, θα έλεγα, συχνότατα, μαθαίνει από τους μαθητές, εκπορθεί μαζί τους άγνωστες περιοχές γνώσης. Ενας τέτοιος δάσκαλος γίνεται, ως μαθητής, κάθε φορά καλύτερος δάσκαλος, την άλλη χρονιά στην ίδια τάξη, με νέες, φρέσκες, συχνότατα ερεθιστικές, απορίες και απόψεις.

Oμως, το μεγάλο για τον δάσκαλο στοίχημα δεν είναι αυτή η εξαίσια αλληλοδιδακτική με τους ενημερωμένους και απαιτητικούς μαθητές. Το στοίχημα είναι ο αρνητικός μαθητής, ο κλειστός συχνά στον κόσμο του, ο επιθετικός και ο συστηματικά αντιρρησίας. Η προβληματικότερη, ωστόσο, παρουσία είναι του μαθητή που θέλει να μάθει, μοχθεί, αλλά έρχεται χωρίς εφόδια, με ελλείψεις, εξαιτίας ανεπαρκούς ή αδιάφορης, ορισμένες φορές, εκπαιδευτικής προπαιδείας. Η μεγάλη, χρονικά, πείρα μου με εφοδίασε με μία ικανότητα να αντιλαμβάνομαι πως ένα παιδί στην τάξη (χωρίς κανένα πρόβλημα υγείας) μετέφερε την αδιαφορία ή τη στεγνή αγραμματοσύνη δασκάλου. Εγώ ο ίδιος, σε μεγάλο σχολείο της Αθήνας, άκουσα διευθυντή Γυμνασίου να δηλώνει στην πρωινή συγκέντρωση μαθητών τριών τάξεων πως ο Παπαδιαμάντης είναι ένας επικίνδυνος θρησκόληπτος για πέταμα, γι’ αυτό και δεν θα διδαχθεί στο σχολείο που εκείνος διηύθυνε κείμενό του που περιείχετο στο επίσημο βιβλίο διδασκαλίας. Ακουσα λυκειάρχη στην επαρχία με τερατώδη έπαρση να δηλώνει σε όμιλο καθηγητών (ανάμεσά τους και η ταπεινότης μου) πως ποίηση χωρίς ομοιοκαταληξία είναι για πέταμα, γι’ αυτό και αυτός δεν δίδασκε ποτέ ποιητές νομπελίστες (Σεφέρη, Ελύτη) που περιείχοντο στα σχολικά εγχειρίδια!

Υπήρχαν, λοιπόν, παιδιά που έρχονταν σε μια τάξη φορτισμένη αρνητικά, γενικά για τη γνώση ή μια συγκεκριμένη ύλη ή λογοτεχνικό, επιστημονικό, ηθικό είδος. Αυτά τα παιδιά οφείλει να φιλοδοξεί να ξανακερδίσει ο δάσκαλος. Πολλά απ’ αυτά είναι σκονισμένα διαμάντια. Αν καθαρίσεις με προσεγμένες κινήσεις τη σκόνη που τα καλύπτει, αν κερδίσεις την εμπιστοσύνη τους, αν τους αποκαλύψεις την ηδονή της γνώσης και τον έρωτα για τις μορφές, τους χαρακτήρες, τις λέξεις και την ποικιλία των ιδεών, των σχολών και των σκοπών της γνώσης, είναι χαρά του δασκάλου πολλαπλάσια από την επαφή με τον μυημένο και πεινασμένο για γνώση «καλό» μαθητή.

Δεν μπόρεσα ποτέ να καταλάβω γιατί κυρίως ο εκπαιδευτικός συνδικαλισμός αρνήθηκε, συχνά βάναυσα, την ανοιχτή διδασκαλία. Σε άλλες εποχές, πολύ πιο δύσκολες πολιτικά και θεσμικά, όσοι φοιτητές φοιτούσαν σε σχολές του Πανεπιστημίου που διοχέτευαν πτυχιούχους στην Εκπαίδευση, στοιχειώδη και μέση, για να γίνουν δεκτοί σε άλλο έτος σπουδών, όφειλαν με αποδεικτικό στοιχείο το βιβλιάριο σπουδών που υπέγραφαν οι διδάσκοντες να παρακολουθούν, σε ειδικό χώρο με καθίσματα στο τέλος των θρανίων, είτε στο Μαράσλειο (της στοιχειώδους), είτε στο Πειραματικό (της μέσης), μια σειρά ορισμένων μαθημάτων από έμπειρους διδάσκοντες. Δεν θυμάμαι ποτέ δασκάλους ή γονείς μαθητών να διαμαρτυρήθηκαν διότι το μάθημα (διδασκαλία και απορίες μαθητών) γινόταν παρουσία «ξένων»!

Αλλά και στην εγκαταλελειμμένη, δυστυχώς, επιμόρφωση καθηγητών (απαραίτητη για να προαχθούν σε ανώτερο βαθμό) στο Βαρβάκειο επιμορφούμενοι καθηγητές (με υπηρεσία πάνω από οκτώ έτη) άκουγαν, παρουσία των μαθητών, σπουδαίους εκπαιδευτικούς του κλάδου τους που ποτέ δεν διαμαρτυρήθηκαν, φοβούμενοι μήπως παραβιαστούν τα προσωπικά τους δεδομένα!

Κανένας δάσκαλος δεν είναι αλάθητος και κανένας μαθητής δεν είναι ατσίδας. Τι σπουδαιότερο παιδαγωγικό μάθημα, και – γιατί όχι; – ενώπιον «κοινού», δάσκαλος να παραδεχθεί το λάθος του και μαθητής να διαψευστεί από τον δάσκαλο ή τον συμμαθητή του για λαθεμένες πληροφορίες ή αναπόδεικτη άποψη. Ο σπουδαίος δάσκαλος φιλοσοφίας και γοητευτικότατος αναλυτής του Πλάτωνα Ιωάννης Θεοδωρακόπουλος ρωτήθηκε από φοιτητή τι γνώση είχε για την άποψη του Μακιαβέλι για μια θέση του Πλάτωνα. Και ο δάσκαλος είπε ενώπιον πεντακοσίων φοιτητών και επισκεπτών (ήταν ανοιχτά τα μαθήματά του): «Θα το μελετήσω και θα σας απαντήσω προσεχώς». Και το έκανε.

Χρόνια τώρα, μερικά μαθήματά μου στη Στοά του Βιβλίου μεταδίδονται από το Διαδίκτυο, κυρίως του Καναλιού της Βουλής. Δίδασκα πάντα χωρίς χειρόγραφο, ούτε καν με σημειώσεις. Επιτρέπω στο τέλος του μαθήματος ερωτήσεις. Ούτε εγώ ούτε κάποιος ερωτών (άνθρωποι ευρέος φάσματος εκπαίδευσης – στοιχειώδους έως και διδακτορικής) απαγορεύσαμε τη μετάδοση και την «έκθεσή» μας. Αντίθετα, μια ευρέως δημόσια μετάδοση ενός μαθήματος που είναι εν γνώσει των διδασκόντων και των διδασκομένων θα τους έκανε άκρως προσεκτικούς και στην παράδοση και στην ακρόαση και διατύπωση αποριών και ερωτημάτων και αποκρίσεων. Ποιος φοβάται τη Βιρτζίνια Γουλφ;