«Ο αρχετυπικός Ελληνας είναι ο Οδυσσέας»

Μετά την επαναλειτουργία των χώρων εστίασης, αυτή θα είναι ίσως η τελευταία εξ αποστάσεως συνέντευξη προτού γυρίσουμε στο «Γευματίζοντας με “ΤΑ ΝΕΑ”». Στην προκειμένη περίπτωση ωστόσο, μπορεί να είναι και καλό. Το να βρεθείς σε εστιατόριο με τον Χρήστο Χωμενίδη είναι μεν μια ενδιαφέρουσα εμπειρία που εύκολα όμως σε ξεστρατίζει από τον αρχικό σκοπό της συνέντευξης. Δεν είναι μόνο οι γνωστοί και οι φίλοι του που θα σταματήσουν να τον χαιρετήσουν αλλά και το αγαπημένο του παιχνίδι με ακούσιους ήρωες το προσωπικό και τους πελάτες του καταστήματος. «Αυτή η σερβιτόρα σού φαίνεται να έχει μόλις χωρίσει ή να τα έχει μόλις φτιάξει με κάποιον;». «Τι δουλειά να κάνει άραγε ο πατέρας του σεκιούριτι που φυλάει το απέναντι κτίριο;». «Θες να στοιχηματίσουμε τι θα παραγγείλει το ζευγάρι που κάθισε δίπλα; Από πού να κατάγονται άραγε; Εμένα αυτός μού φαίνεται κλασικός λεβέντης Μακεδόνας κι εκείνη διαόλου κάλτσα Μωραΐτισσα, ίσως και Καλαματιανή σαν τη γιαγιάκα μου!». Πρόκειται για μια διαρκή «ιδεόρροια» όπως, χαρακτηριστικά, την ονομάζει ο ίδιος. Πάντως, κάπως έτσι ξαφνικά, ένα βράδυ πριν από δύο χρόνια, κατά τη διάρκεια ενός δείπνου, για τα γενέθλιά του, στο Ρέθυμνο, του ήρθε η ιδέα να γράψει για τον Μενέλαο.

Είναι ο κεντρικός ήρωας στο καινούργιο του μυθιστόρημα «Ο Βασιλιάς Της». Ο Μενέλαος Ατρείδης όπως αυτοσυστήνεται. Το τριτοδεύτερο πρόσωπο στις τραγωδίες με τα πάθη των Ατρειδών, ο «κερατάς» της αρχαίας δραματουργίας. Ο μονίμως αναφερόμενος ως άντρας της Ελένης, άντε αδελφός του Αγαμέμνονα. Στο μυθιστόρημα του Χωμενίδη γίνεται ένας ανατρεπτικός μαγκάκος με μεγάλη καρδιά, πρωταγωνιστής σε ένα απολαυστικό οδοιπορικό που παραπέμπει σε road movie, άλλοτε θυμίζει Μόντι Πάιθον και άλλοτε το «Ρωμαίος και Ιουλιέτα» του Λούρμαν. Ο «Βασιλιάς του Εαυτού του» κινείται μεν στα χνάρια του τραγικού ήρωα αλλά σε μια φανταστική επικράτεια όπου όλα μπορούν να συμβούν. Ακόμα και να γίνει η Ωραία Ελένη ταβερνιάρισσα στα Μέθανα, με ξυρισμένο κεφάλι και λαδωμένη ποδιά. Μιλάει ο Μενέλαος μια σύγχρονη γλώσσα, πετάει στίχους από λαϊκά, χρησιμοποιεί λέξεις και εκφράσεις όπως «μού έφυγε ο τάκος», «γερομπαμπαλής» αλλά και «αγάπης, αγώνας, άγονος».

«Προκύπτει πάντα ζήτημα όταν αφηγείσαι μια ιστορία που έχει πρωτοειπωθεί χιλιάδες χρόνια πριν» μου λέει ως προς το λανγκάζ του δικού του Μενέλαου. «Ενα λάθος που κάνουν αρκετοί είναι ότι βάζουν τους αρχαίους να μιλάνε καθαρεύουσα ή – εν πάση περιπτώσει – μία γλώσσα που στρογγυλεύει τις γωνίες. Η γλώσσα όμως προκύπτει από τον ήρωα. Δεν του τη φοράς έτοιμο κοστουμάκι. Εφόσον πλάθω τον Μενέλαο ως μποέμ, πολυτεχνίτη και ερημοσπίτη, δεν θα μπορούσα να τον βάλω να μιλάει σαν άγαλμα που μόλις ζωντάνεψε και βγήκε από το μουσείο». Δεν είναι όμως μόνο η γλώσσα που τον κάνει τόσο οικείο και, συγχρόνως, ελκυστικό. «Εκείνο που κάνει γοητευτικούς τους χαρακτήρες στα βιβλία και τους ανθρώπους στη ζωή είναι το να μη ζορίζονται να αποδείξουν τίποτα. Και ο Μενέλαος αυτό ακριβώς λέει όταν διεκδικεί την Ελένη: “…Η κάθε μέρα μού ανήκει και την κυβερνώ κατά το κέφι μου!…”. Εχει κάτι από τον φίλο του Τομ Σόγερ, τον Χοκ Φιν, μα κι απ’ τον Μπελμοντό στο “Με κομμένη την ανάσα” του Γκοντάρ…».

Και η Ωραία Ελένη; Θα μπορούσε να είναι ένα σημερινό κορίτσι του Instagram; «Δεν νομίζω. Η δική μου Ελένη δεν είναι ένα τυπικό κορίτσι ούτε του σήμερα ούτε καμίας εποχής. Είναι μια δύναμη της φύσης. Μια γυναίκα που λέει “Δεν ξέρω τίποτα για τίποτα. Μα λαχταρώ να μάθω τα πάντα”. Μια γυναίκα που θα οδηγούσε στην έκσταση κάθε άνδρα που κυλάει αίμα ζεστό στις φλέβες του. Και ο Μενέλαος, επειδή έχει το μυαλό και, κυρίως, την καρδιά να το καταλάβει αυτό, δεν καταδέχεται, όταν η Ελένη φεύγει, να φερθεί σαν παρατημένος κερατάς. Στο κάτω κάτω και ο ίδιος την είχε “κλέψει” δώδεκα χρόνια πριν από τον καλώς συγκερασμένο κόσμο της. Το λέει ρητά: “Ο πρώτος Πάρης της Ελένης ήμουν εγώ”…».

Μιλώντας για την ψυχοσύνθεση του ήρωά του και τις αναγωγές της στα σύγχρονα ήθη, συμφωνούμε ότι έχει μέγιστη καλοσύνη και στωικότητα, όχι όμως με τη χριστιανική έννοια. «Σαφώς δεν είναι θρήσκος. Δεν έχει, δηλαδή, ανάγκη μεταφυσικής πίστης. Είναι άνθρωπος του κόσμου με την έννοια ότι θεωρεί τον κόσμο κόσμημα. Αυτό όμως αποτελεί αρχαιοελληνικό χαρακτηριστικό. Οι Ελληνες πίστευαν πως ακόμη και αν υπάρχει ζωή μετά θάνατον, είναι πολύ χειρότερη από τη ζωή εδώ πάνω. Οταν – στη λ ραψωδία της Οδύσσειας – ο Οδυσσέας κατεβαίνει στον Αδη, διαπιστώνει ότι κι εκεί ο Αχιλλέας παραμένει πρώτος μέσα στους πρώτους. “Μαύρη πρωτιά!” τού κάνει ο Αχιλλέας. “Χίλιες φορές να ήμουν ο πιο κακομοίρης δούλος πάνω στη γη παρά ο βασιλιάς των πεθαμένων!”…».

«Ο Μενέλαος σήμερα θα ήταν αναρχοφιλελεύθερος»

Ευθεία προβολή στο σήμερα είναι και το σημείο εκείνο της ιστορίας όπου ο Μενέλαος αποδεικνύει στους κατοίκους ενός χωριού στο Πήλιο ότι το νερό των πηγών τους είναι μολυσμένο, γι’ αυτό κι έχει πέσει θανατικό, οι ίδιοι όμως αρνούνται να εγκαταλείψουν τον τόπο τους μη και χαρούν οι εχθροί τους. «Ετσι ακριβώς δεν αντιδρούν και οι εμμονικοί του 21ου αιώνα, οι κολλημένοι σε έωλες ιδεοληψίες είτε σε συνωμοσιολογίες; Τους λες το προφανές, το αυταπόδεικτο κι εκείνοι το βιολί τους! Εάν η αλήθεια δεν συμφωνεί με το δόγμα τους, τόσο το χειρότερο για την αλήθεια. Απ’ το να ανοίξουν τα μάτια τους, προτιμούν να αφανιστούν». Ο κατά Χωμενίδη Μενέλαος, αν ζούσε σήμερα, σε ποιον πολιτικό χώρο θα ανήκε; «Θα ήταν αναρχοφιλελεύθερος. Σπάνιο χαρμάνι». Είχε κάποια σύγχρονη προσωπικότητα στο μυαλό του όταν έπλαθε τον ήρωα του; «Οχι. Μία παραλλαγή Μενέλαου θα μπορούσε να είναι ο Βασίλης Τσιτσάνης. Ανθρωπος καλός καγαθός, μακριά από ψευτομαγκιές και μικροεγωισμούς. Λάτρευε τις γυναίκες και τις τραγουδούσε αριστουργηματικά. Ούτε όμως καν η ιδιοφυΐα του αλλοίωνε το ήθος του. Πέθανε – λένε – απαριθμώντας ποικιλίες για ούζο…».

Οσο διάβαζα το «Ο Βασιλιάς Της», προσπαθούσα να διακρίνω πού τελειώνει ο μύθος των Ατρειδών και πού ξεκινά η φαντασία του Χωμενίδη. Χαίρεται όταν του λέω πως είχα την εντύπωση ότι η Πιτυούσα – το νησί όπου, στο μυθιστόρημά του, πέρασαν τα παιδικά τους χρόνια ο Αγαμέμνων και ο Μενέλαος – είναι ένας «ομηρικός» τόπος. «Δεν υπάρχει μεγαλύτερη επιτυχία για έναν συγγραφέα από το να διαβάζει ένας εκπαιδευμένος αναγνώστης μια φανταστική ιστορία και να σκέφτεται “μα αυτό το ξέρω!”. Η Πιτυούσα αποτελεί, εξ ολοκλήρου, δική μου επινόηση. Πού κείται; Στις αγαπημένες μου Σπέτσες! Κυρίως δε στο προσωπικό μου σύμπαν. Είναι ένας παράδεισος της παιδικής ηλικίας, στον οποίο συνδυάζεται (αντλώ εδώ από τα βιώματά μου) ο μικρασιατικός τρόπος – η καθ’ ημάς Ανατολή – με το σοσιαλιστικό όραμα όπως κάποτε με συγκίνησε κι όπως δεν εφαρμόστηκε ποτέ πουθενά. Οι Πιτυούσιοι, στο μυθιστόρημα, δεν σωρεύουν πλούτο, δεν ακονίζουν όπλα, δεν περιφρουρούν την παρθενία της κόρης ή την τιμή της συζύγου. Στον τόπο τους δεν υπάρχει ούτε χρυσάφι ούτε ασήμι. Φορούν πανέμορφα κοσμήματα από φτερά πουλιών και σουπιοκόκαλα…».

Αναφέρομαι σε μια φράση από το βιβλίο. «Ενδοξος δεν είναι αυτός που κατακτά αλλά αυτός που απελευθερώνει». «Αυτονόητο. Εκείνος που κατακτά γίνεται δούλος της κατάκτησής του». Ισχύει αυτό και για τις προσωπικές μας ζωές; «Αλίμονο αν βλέπουμε τους άλλους σαν κατακτήσεις μας. Το ζητούμενο στις σχέσεις και στον έρωτα είναι να απελευθερώσεις, μέσα στον άλλον, ό,τι καλύτερο έχει». Σε κάποιο άλλο σημείο ο ήρωάς του λέει ότι προερχόμαστε από το χάος, καταλήγουμε στο χάος και ανάμεσα, η ζωή, είναι ένα χάος. «Είναι παραλλαγή μιας φράσης του Καζαντζάκη που είχε γράψει ότι ερχόμαστε από την άβυσσο, καταλήγουμε στην άβυσσο και το φωτεινό ενδιάμεσο το ονομάζουμε ζωή. Δυσκολευόταν όμως να δεχθεί τον χαοτικό χαρακτήρα της ζωής. Την ασυνέχεια, τις αντιφάσεις, τις “ανορθογραφίες” της. Για αυτό και προτιμούσε να συγχρωτίζεται με ιδέες παρά με ανθρώπους. Η άγρια, η χαοτική καθημερινότητα τον αποσυντόνιζε. Ο Καραγάτσης αντιθέτως αποτυπώνει περίφημα στα έργα του αυτή την καθημερινότητα».

Στη νεοελληνική κοινωνία ζούμε περισσότερο ως «καζαντζακικοί» ή «καραγατσικοί»; «Σήμερα, ζούμε περισσότερο ως ήρωες του Ταχτσή. Φαγωνόμαστε, στεκόμαστε στα πείσματα, στις μνησικακίες, σπαταλάμε πολύ χρόνο μουρμουρίζοντας “εμένα μού άξιζε κάτι καλύτερο…”, “ο τάδε ή ο δείνα με κατέστρεψε…”. Ο,τι αποτύπωσε τόσο γλαφυρά και αξεπέραστα στο “Τρίτο στεφάνι”. Νομίζω ότι αυτό το μυθιστόρημα παραμένει η ακτινογραφία της ελληνικής κοινωνίας». Τον προκαλώ σε ένα από τα παιχνίδια των υποθέσεων που του αρέσουν. Θα χαιρόταν ο Ταχτσής αν άκουγε, 32 χρόνια μετά τον θάνατό του, να το λέμε αυτό; «Γιατί να χαιρόταν; Επειδή, ύστερα από τόσα χρόνια, η ελληνική κοινωνία δεν έχει προοδεύσει ουσιαστικά;».

«…να τρώνε τσιπς και να βλέπουν Netflix»

Μιλώντας για τον Ταχτσή και τον ηδονισμό του, συμφωνούμε ότι ζούμε σε μια μάλλον ανηδονική εποχή. «Ασ’ τα να πάνε. Μετά τη σεξουαλική απελευθέρωση της δεκαετίας του 1960 και του 1970, ήρθε, στις αρχές των 80s το AIDS και μας έβαλε χαλινάρι. Και τώρα ο κορωνοϊός μάς αποτελείωσε. Σού λένε “να μη φιλιέστε!”. Βεβαίως και να μη φιλιόμαστε διότι – σαφώς – προέχει η υγεία. Αλλά δεν είμαστε και χαρούμενοι γι’ αυτό. Μην τρελαθούμε!». Συζητάμε τα διάφορα που έχουμε ακούσει για το σεξ στις μέρες τής καραντίνας. «Μου λέγανε για έναν τύπο που είχε σχέση με μια κοπέλα και, από τον φόβο του μην κολλήσει κορωνοϊό, προσπαθούσε να κάνει έρωτα μαζί της χωρίς να την αγκαλιάσει. Ε, επρόκειτο για ένα γελοίο ακροβατικό που, τελικά, πρόσβαλε την κοπέλα. Καταλήξανε έτσι να τρώνε τσιπς και να βλέπουν Netflix».

Με αφορμή το τελευταίο, η κουβέντα πάει στην ηλεκτρονική εξάρτηση της εποχής μας και στη μέσω των social media επικοινωνία. «Τα ΜΚΔ διανύουν ακόμη την εφηβεία τους. Και είναι μια δύσκολη εφηβεία. Υπάρχουν άνθρωποι που περνάνε τις ώρες τους ανεβασμένοι σε έναν νοερό άμβωνα, βγάζοντας λόγους. Που επιτίθενται, σκανδαλισμένοι δήθεν από κάτι που είπες και το οποίο αδίστακτα διαστρέφουν, κολλώντας σου τη ρετσινιά τού πολιτικώς μη ορθού, του αντιδραστικού, του εχθρού του λαού. Γιατί; Για να πάρουν μερικά likes! Για να θρέψουν τον ναρκισσισμό τους. Κάθε μέρα το Facebook και το Twitter βάζει στο στόχαστρο κάποιον και τον διαλύει. Να θυμηθώ ονόματα αξιόλογων συμπολιτών μας που υπέστησαν ποταπές επιθέσεις; Από την Κική Δημουλά μέχρι τον Χρήστο Λούλη! Ισως παραμένω αφελής, μα η κακία εξακολουθεί να με εκπλήσσει περισσότερο από την καλοσύνη… Προτιμότερο βέβαια να σε “δολοφονούν” ως χαρακτήρα στα social media παρά να σού επιτίθενται σωματικά εν μέση οδώ…».

«Αυτός είμαι, ένας παραμυθατζής»

Γυρίζουμε στο «Ο Βασιλιάς Της». Στο πώς αποδομεί τους μύθους βάζοντας τον Μενέλαο να καγχάζει με τις καυχησιές τής Λήδας περί του έρωτά της με τον Δία-κύκνο ή να πλήττει αφόρητα όσο ακούει τον Θησέα να περιγράφει πώς εξολόθρευσε τον Μινώταυρο. Με την αναγωγή στο παρόν, θέλει να υπογραμμίσει πόσο κουραστικοί καταντούν οι άνθρωποι όταν καθηλώνονται στις δάφνες τους, αληθινές ή φανταστικές. «Οποιος τελειώνει την ιστορία με ένα δίδαγμα την κάνει βαρετή». Αντιθέτως, στην περιγραφή των αγώνων διεκδίκησης της Ελένης, αναφέρει ως πολύ γοητευτικό τύπο τον Οδυσσέα. «Πιστεύω ακράδαντα ότι ο αρχετυπικός Ελληνας, ο γενάρχης μας, είναι ο Οδυσσέας. Ο άνδρας ο πολύτροπος, ο οποίος “βουτάει τις λέξεις του στο μέλι, τις βάφει στο αίμα, τις πυρώνει και τις καρφώνει κατευθείαν στην καρδιά…”. Υπό μίαν έννοια, ο Οδυσσέας (και ο ετερώνυμός του Ομηρος) είναι ο “μπαμπάς” όλων των συγγραφέων…». Αρα και δικός του «μπαμπάς»; Θα μπορούσε άραγε ο Χρήστος Χωμενίδης να είναι οτιδήποτε άλλο εκτός από συγγραφέας; «Δεν έχω ιδιοσυγκρασία λόγιου συγγραφέα. Μπορεί να με έχουν επηρεάσει τα “ακαδημαϊκά” διαβάσματά μου, να έχω σκεφτεί πάνω σε θεωρίες… Λίγο όμως να ξύσεις, θα βρεις έναν τύπο που – στα πολύ παλιά χρόνια – θα καθόταν σιμά στη φωτιά και θα κερνούσε τους ανθρώπους περιπέτειες και έρωτες. Αυτός είμαι. Ενας παραμυθατζής!».

Πριν τελειώσουμε ζητάω να μού λύσει μια απορία που την έχουν όσοι τον είδαν στις, μέσω skype, εμφανίσεις του σε τηλεοπτικές εκπομπές. Στο σπίτι του, είχε ακόμη στολισμένο, Μάρτιο και Απρίλιο μήνα, το χριστουγεννιάτικο δένδρο; «Οσο χαιρόμαστε να στολίζουμε το δέντρο, τόσο δυσκολευόμαστε να το ξεστολίσουμε. Πώς να κατεβάσεις το αστέρι; Πώς να το κλείσεις στο κουτί του; Εντύπωση μού έκανε πάντως όλο εκείνο το σούσουρο. Ολοι εκείνοι που με ενημέρωναν ειρωνικά ότι τελείωσαν τα Χριστούγεννα. Είναι δυνατόν να αντιδρούν έτσι απέναντι σε μια μικρή, εντελώς αθώα, ιδιορρυθμία; Μήπως έχουμε γίνει πιο κομφορμιστές απ’ ό,τι υποψιαζόμαστε;».