Ο θάνατος – και η ανάσταση; – του λαϊκισμού

Πριν από τρεις μόλις μήνες, η παροιμιώδης γερμανική πολιτική ισορροπία έμοιαζε έτοιμη να γίνει κομμάτια. Στα μέσα του περασμένου Φεβρουαρίου το χριστιανοδημοκρατικό κόμμα βρισκόταν δημοσκοπικά πολύ κάτω από το 30%, οι Σοσιαλδημοκράτες σύμμαχοι ήταν σε ελεύθερη πτώση και η ξενοφοβική, ευρωφοβική ακροδεξιά του AfD είχε εγκατασταθεί σε ποσοστά περί το 15%, με τάσεις ανόδου. Κι έπειτα, εξερράγη η πολιτική βόμβα της Θουριγγίας. Σε αυτό το ανατολικογερμανικό κράτος, η τοπική Χριστιανοδημοκρατία ψήφισε μαζί με τους ακροδεξιούς για την ανάδειξη τοπικού πρωθυπουργού, προκαλώντας σκάνδαλο και υποχρεώνοντας σε παραίτηση την υποψήφια διάδοχο της Μέρκελ, την (έτσι κι αλλιώς όχι πολύ πειστική) Κραμπ-Καρενμπάουερ. Για την ίδια τη Μέρκελ είχαν αρχίσει να συντάσσονται πολιτικοί επικήδειοι.

Τρεις μήνες – σαν να λέμε έναν αιώνα – αργότερα, το γερμανικό πολιτικό τοπίο έχει αλλάξει εκ θεμελίων. Το χριστιανοδημοκρατικό κόμμα επέστρεψε σε ποσοστά κοντά στο 40% ενώ, στις περισσότερες δημοσκοπήσεις, το AfD κινείται γύρω ή κάτω από το 10%. Η εσωκομματική κρίση μεταφέρθηκε από το κέντρο στα άκρα, καθώς το AfD υποχρεώθηκε να διαγράψει τον ισχυρό και δημοφιλή ηγέτη της ακρο-ακροδεξιάς και σχεδόν φιλοναζιστικής του πτέρυγας, τον Κάλπιτζ από το Βραδεμβούργο. Οσο για τους επικηδείους για τη Μέρκελ, μπήκαν μάλλον στο συρτάρι. Τα ποσοστά αποδοχής της κινούνται κοντά στο 80%. Είναι εξαίρεση ή κανόνας; Η Μέρκελ διαχειρίστηκε πειστικά και αποτελεσματικά την υγειονομική κρίση, το ρεπερτόριο των ακροδεξιών περί μετανάστευσης έγινε ντεμοντέ και τα μέτρα που επιβλήθηκαν, το κλείσιμο των συνόρων, για παράδειγμα, τους αφαίρεσε το ιδεολογικό έδαφος, στο όνομα του ρεαλισμού. Αυτό θα αρκούσε για να εξηγήσει την πολιτική ανατροπή στη Γερμανία. Αλλά είναι μόνον αυτό; Ή μήπως το σοκ της πανδημίας δημιουργεί ένα γενικότερο ρεύμα, μια τάση – την ενίσχυση του πολιτικού mainstream, την υποχώρηση των λαϊκιστών;

Η αλήθεια είναι ότι η εμπειρία της πανδημίας πλήττει τα πνευματικά θεμέλια της αντισυστημικής διεθνούς. Το κλασικό λαϊκιστικό αφήγημα δυσκολεύεται να στηθεί.

Το πρώτο συστατικό του, η αναζήτηση σατανικών ξένων που φέρνουν τα δεινά, δυσκολεύθηκε να βρει έδαφος. Ο Σαλβίνι, για παράδειγμα, διακινούσε τη θεωρία ότι τον ιό τον έφερε ένα καράβι με μετανάστες που πήρε άδεια να ελλιμενιστεί στη Σικελία. Για κακή του τύχη, η αρρώστια χτύπησε τη Λομβαρδία που εκείνος κυβερνάει, όχι τον Νότο, και την είχαν διαδώσει σκιέρ από τα θέρετρα και φίλαθλοι από τα γήπεδα. Στη Γερμανία, όταν ανακοινώθηκε πως η Μέρκελ μπαίνει σε προληπτική καραντίνα, τον Μάρτιο, τα αντισυστημικά μέσα πλημμύρισαν με μια θεωρία πως η καγκελάριος κρύβεται σε ένα καταφύγιο, σ’ ένα κτήμα που είχε αγοράσει κρυφά στην Παραγουάη (!). Για κακή τους τύχη η καγκελάριος επανεμφανίστηκε σε λίγες μέρες. Στις ΗΠΑ το κλείσιμο των συνόρων στην Κίνα αποδείχθηκε ότι δεν προφύλαξε την Αμερική από το κακό. Και όπου έκλεισαν τα σύνορα, έκλεισαν για να υπηρετηθεί ένα ρεαλιστικό υγειονομικό σχέδιο, όχι μια μισαλλόδοξη ιδεολογία.

Το δεύτερο συστατικό του, το ερμηνευτικό σχήμα που εξηγεί τα πάντα ως συνέπειες της περιφρόνησης και της αδιαφορίας των διεφθαρμένων ελίτ που αφήνουν τον λαό στη δυστυχία του, κι αυτό έβρισκε δύσκολα εφαρμογή. Πολύ περισσότερο που στην πράξη αποδείχθηκε ότι οι λαοί που πληρώνουν το ακριβότερο τίμημα είναι εκείνοι που είχαν την ατυχία να έχουν δώσει το τιμόνι της χώρας τους σε κάποιον λαϊκιστή, όπως στις ΗΠΑ, το Ηνωμένο Βασίλειο, τη Βραζιλία.

Το τρίτο συστατικό του, η αμφισβήτηση – ως υπηρέτριας των διεφθαρμένων ελίτ – της επιστημονικής γνώσης και των φορέων της είχε κι αυτή λιγότερο ευνοϊκό έδαφος σε καιρό πανδημίας. Οι αντιεμβολιαστικές θεωρίες, για παράδειγμα, με τις οποίες έχουν κατά καιρούς φλερτάρει ο Σαλβίνι στην Ιταλία, η Λεπέν στη Γαλλία και ο Τραμπ στην Αμερική, μπορούσαν να βρίσκουν οπαδούς εκ τους ασφαλούς, όσο τα συστήματα υγείας στην πλούσια Δύση προστάτευαν αποτελεσματικά τους πληθυσμούς της, όχι όταν οι άνθρωποι φοβούνται για τη ζωή τους.

Αλλά δεν είναι μόνον η υπονόμευση του κλασικού storytelling από την πραγματικότητα της πανδημίας. Ηταν προπάντων οι αξιοθρήνητες επιδόσεις των εκπροσώπων της διεθνούς των αυταρχικών λαϊκιστών, όπου είχαν την ευθύνη της διακυβέρνησης, που μαραίνει την επιρροή τους. Ο Τραμπ έστησε ένα καθημερινό σόου αυτογελοιοποίησης σ’ ένα πένθιμο περιβάλλον αποτυχίας στη διαχείριση της υγειονομικής κρίσης. Ο Τζόνσον έγινε ο ίδιος η ζωντανή (ευτυχώς) απόδειξη του επικίνδυνου της θεωρίας «της αγέλης» που επιχείρησε να θέσει σε εφαρμογή. Και ο Μπολσονάρο καταφέρνει μάλλον να σπάσει όλα τα ρεκόρ ανευθυνότητας και κυνισμού.

Μπορούμε, λοιπόν, να πανηγυρίσουμε πως ένας ιός, ο κορωνοϊός, σκότωσε έναν άλλον, τον λαϊκισμό; Πρόωρο. Δεν ξέρουμε ακόμη ούτε τις ευρύτερες γεωπολιτικές ανατροπές που η πανδημία θα φέρει, ούτε πώς θα επηρεάσει τις συνειδήσεις των ανθρώπων, τι μετατραυματικό σοκ θα δημιουργήσει. Δεν ξέρουμε προπάντων αν τα συστατικά της κοινωνικής αντίδρασης στον πρώτο κύκλο της πανδημίας – η συμμόρφωση με τις επιστημονικές υποδείξεις, η εμπιστοσύνη στους ειδικούς και στη δημόσια Αρχή – θα επιβιώσουν του σοκ ενός δεύτερου κύματος της πανδημίας. Δεν ξέρουμε, προπάντων, τις κοινωνικές και πολιτικές συνέπειες της μεγάλης ύφεσης που έρχεται. Ξέρουμε μόνον πως η διεθνής των λαϊκιστών ετοιμάζεται να πάρει τη ρεβάνς της. Επενδύει σε μια νέα έκρηξη ανισοτήτων και οργής – από μια κακή διαχείριση των οικονομικών συνεπειών της κρίσης, από μια επανάληψη των συνταγών της προηγούμενης κρίσης, του 2008. Κανείς δεν θα μπορεί, τότε, να ισχυριστεί ότι δεν ήταν προειδοποιημένος.