H ζάλη της ελευθερίας

Την αγαπούσε. Αληθινά την αγαπούσε. Θα πειστείτε όταν φτάσετε στο τέλος αυτού του σημειώματος. Κι όμως, έναν χρόνο αφού γνωρίστηκαν, κι όταν όλα έδειχναν ότι θα έρχονταν εις γάμου κοινωνίαν, της ανακοίνωσε ότι χωρίζουν. Την έπιασε απελπισία. «Τελικά έπαιξες ένα τρομερό παιχνίδι μαζί μου» του είπε. «Δεν είναι αλήθεια, απλώς είμαι ανίκανος για γάμο και θα σε κάνω δυστυχισμένη» της απάντησε εκείνος. Κι ύστερα κλείστηκε στο σπίτι του κι άρχισε να γράφει με μανία

Οπως θα περίμενε κανείς, η κοινωνία τα έβαλε μαζί του. Στο κάτω κάτω μιλάμε για τη Δανία του 1841. Η αποδοκιμασία όμως για την εγκατάλειψη της 19χρονης Ρεγκίνε έγινε καταδίκη όταν μόλις έναν χρόνο αργότερα κυκλοφόρησε το βιβλίο του Σαίρεν Κίρκεγκωρ «Είτε-είτε». Στο πιο γνωστό του κομμάτι, το «Ημερολόγιο ενός διαφθορέα», ο συγγραφέας μιλά σε πρώτο πρόσωπο για έναν άνδρα που κυνηγάει μια νεαρή κοπέλα, την τυλίγει στα δίχτυα του κι ύστερα την απορρίπτει. «Τώρα τελείωσε και δεν θέλω να την ξαναδώ» γράφει. «Οταν μια κοπέλα τα έχει δώσει όλα, είναι αδύναμη, έχει χάσει τα πάντα. Δεν θέλω να μου θυμίζουν τη σχέση μου μαζί της. Εχει χάσει το άρωμά της».

Στην εισαγωγή του βιβλίου, ο Κίρκεγκωρ αναφέρεται στην αντιπαράθεση μεταξύ του Α και του Β. Ο Α πιστεύει ότι η ζωή δεν είναι τίποτα άλλο από μια σειρά συναρπαστικών εμπειριών. O Β, που είναι μεγαλύτερος και παντρεμένος, επικρίνει την επιπολαιότητα του Α και του λέει ότι ο γάμος δεν είναι το τέλος της ρομαντικής αγάπης, αλλά η ολοκλήρωσή της. Ο τίτλος δείχνει ότι πρέπει να διαλέξει κανείς είτε τη μια στάση είτε την άλλη. Αλλά ο πατέρας του υπαρξισμού δεν μπορεί να διαλέξει. Δεν είναι επιπόλαιος, αγαπάει τη Ρεγκίνε, όταν κυκλοφορεί το βιβλίο κρατάει σε ένα ειδικό ντουλάπι δύο αντίτυπα, «ένα για κείνη κι ένα για μένα». Αλλά δεν μπορεί να γίνει κι ένας ευτυχισμένος σύζυγος. Οπως γράφει η Βρετανίδα Κλερ Καρλάιλ σε μια νέα βιογραφία του με τίτλο «Ο φιλόσοφος της καρδιάς», ο Σέρεν άφησε τη Ρεγκίνε γιατί αν την παντρευόταν θα θυσίαζε την ελευθερία και την απουσία ορίων που θεωρούσε την ουσία μιας αυθεντικής ζωής.

Aπό τον πατέρα του, που μεγάλωσε φτωχός στην επαρχία, μετακόμισε στην Κοπεγχάγη, ασχολήθηκε με το εμπόριο κι έγινε ένας από τους πλουσιότερους ανθρώπους της πόλης, ο Κίρκεγκωρ κληρονόμησε τρία πράγματα. Μια οικονομική άνεση, που του επέτρεψε να μη δουλεύει. Εναν αυστηρό προτεσταντισμό, που χαρακτηριζόταν από φόβο και ενοχή. Και μια βαθιά, τρομακτική μελαγχολία, την οποία χαρακτήριζε «την πιστότερη ερωμένη που έχω γνωρίσει ποτέ».

Αν και σπούδασε Θεολογία για δέκα χρόνια στο Πανεπιστήμιο της Κοπεγχάγης, δεν έγινε πάστορας. Δεν παντρεύτηκε, ούτε έκανε παιδιά. Εκτός από μερικές επισκέψεις στο Βερολίνο κι ένα ταξίδι στη Σουηδία, δεν έφυγε από τη Δανία. Η πολιτική δεν τον ενδιέφερε. Μόνο έγραφε. Στο τελευταίο του βιβλίο με τίτλο «Ασθένεια προς θάνατον», που κυκλοφόρησε το 1849, είναι απόλυτος: «Δεν υπάρχει ούτε ένας άνθρωπος που να μην απελπίζεται έστω λίγο, που να μη νιώθει ενδόμυχα μια ανησυχία, μια ταραχή, μια δυσαρμονία, ένα άγχος μπροστά στο άγνωστο». Αν δεν αναγνωρίζεις την απελπισία σου, λες ψέματα στον εαυτό σου. Μόνο αν αναγνωρίσεις την κατάστασή σου, θα αρχίσεις να καταλαβαίνεις ότι το αληθινό όνομα της απελπισίας είναι αμαρτία, ανυπακοή προς τον Θεό».

Δεν είναι εύκολο να γράψεις μια βιογραφία του Κίρκεγκωρ, σημειώνει ο αμερικανός κριτικός και ποιητής Εϊνταμ Κιρς σε ένα συναρπαστικό του άρθρο στο περιοδικό «New Yorker». Μια από τις γνωστότερες φράσεις του ήταν πως τη ζωή μπορείς να την καταλάβεις μόνο προς τα πίσω, πρέπει όμως να τη ζεις προς τα μπρος. Κάθε στιγμή πρέπει να πάρεις μια απόφαση για το πώς θα ζήσεις, που δεν μπορεί να την πάρει για σένα η ιστορία, η κοινωνία ή η θρησκεία, παράγοντες δηλαδή που λαμβάνεις υπόψη σου όταν προσπαθείς να αναλύσεις αναδρομικά την πορεία της ζωής σου. Το μέλλον είναι αποκλειστικά δική σου ευθύνη. Κι αυτό ο Κίρκεγκωρ το αποκαλεί «ζάλη της ελευθερίας» και το συγκρίνει με τον ίλιγγο που νιώθεις όταν κοιτάζεις την άβυσσο.

Παρά ταύτα, η Κλερ Καρλάιλ δεν δίστασε να γράψει άλλο ένα βιβλίο γι’ αυτόν, το τέταρτο. H μέθοδός της είναι να αναφέρεται σε ένα συγκεκριμένο γεγονός κι ύστερα να κάνει αναδρομή. Ξεκινά με το ταξίδι του φιλοσόφου το 1843 από το Βερολίνο στην Κοπεγχάγη με μια νέα εφεύρεση, το τρένο: «Ποτέ άλλοτε δεν είχε κινηθεί τόσο γρήγορα! Κι όμως κάθεται σχεδόν ακίνητος σε μια αναπαυτική πολυθρόνα». Κι ύστερα γυρίζει πίσω, καλύπτοντας τα χρόνια που λείπουν.

Το 1855 ο Κίρκεγκωρ αρρώστησε σοβαρά, μάλλον από φυματίωση. Αλλά έμοιαζε χαρούμενος που θα πέθαινε, κι ας ήταν μόνο 42 ετών. Τα χρήματά του τελείωναν και δεν θα μπορούσε να εκδώσει άλλα βιβλία. Οταν τον επισκέφθηκε η ανιψιά του στο νοσοκομείο, διέκρινε στα μάτια του μια αίσθηση νίκης ανακατεμένη με πόνο και θλίψη. Ενα από τα τελευταία πράγματα που έκανε ήταν να γράψει στον αδελφό του και να του πει πως όλα του τα υπάρχοντα ήθελε να τα πάρει η Ρεγκίνε. «Ακριβώς σαν να ήμασταν παντρεμένοι».

Σαιρεν Κίρκεγκωρ (1813-1855)
Η πραγματική πίστη

Με έναν χαρακτηριστικά διαλεκτικό τρόπο, ο Κίρκεγκωρ χρησιμοποιούσε την ελευθερία που θεωρούσε υπέρτατο αγαθό για να μιλήσει για την αφοσίωση. Οκτώ χρόνια μετά το «Είτε-είτε», εξέδωσε το βιβλίο του «Φόβος και τρόμος», όπου τόνιζε ότι δεν υπάρχει λαμπρότερο αντικείμενο αφοσίωσης από τον Θεό. Κι ότι το ισχυρότερο παράδειγμα της Βίβλου για το τι σημαίνει να αγαπάς τον Θεό είναι η παρ’ ολίγον θυσία του Ισαάκ από τον Αβραάμ. Ο τελευταίος είχε ένα είδος πίστης που στερούνται ακόμη και οι πιο θρήσκοι: πίστευε ότι ο Θεός έχει τη δύναμη να αναιρεί την ηθική. Θεωρούσε, επιπλέον, ότι ο Θεός θα του επέτρεπε να σκοτώσει τον γιο του και ταυτόχρονα να τον κρατήσει, κάτι που είναι λογικά αδύνατο. Η πραγματική πίστη, λέει ο Κίρκεγκωρ, είναι αποτέλεσμα του παραλόγου. Γι’ αυτό και κανείς δεν μπορεί να την έχει.