«Οι Ελληνες {LF}θα καταπλήξουν ξανά τον κόσμο στο μέλλον»

Δεν χρειάζονται ιδιαίτερες συστάσεις όταν πρόκειται να μιλήσεις ή να συνομιλήσεις με τον Νίκο Γκατζογιάννη. Ωστόσο όταν έρχεσαι αντιμέτωπος με ένα βιογραφικό τόσο πυκνό και τόσο μεστό όσο το δικό του, αντιλαμβάνεσαι την ανάγκη για τη συνοπτική έστω μνεία κάποιων δραστηριοτήτων του, όπως αίφνης για μια σταδιοδρομία αναπτυγμένη στο σύνολό της στην Αμερική, πόσο σημαντικό είναι το κομμάτι της που αφορά στις σχέσεις του με την Ελλάδα (ο Νίκος Γκατζογιάννης γεννήθηκε το 1939 στο χωριό Λια Ηπείρου και διέφυγε κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου με τις τρεις αδελφές του στις Ηνωμένες Πολιτείες).

Μπορεί η πιο γνωστή «εκδοχή» της σχέσης του αυτής να είναι το «μυθιστόρημά» του «Ελένη» (ουσιαστικά πρόκειται για μια ιστορία προσανατολισμένη αποκλειστικά στις συνθήκες ζωής και θανάτου της μητέρας του, που εκτελέστηκε από δικαστήριο του ΔΣΕ, αφού κατηγορήθηκε για την οργάνωση της φυγάδευσης των τεσσάρων παιδιών και συγγενών της), αλλά υπολείπονται σε σημασία δύο ακόμα βιβλία του για την Ελλάδα, το «Ellas» και το «Greece-Land of light» που θεωρήθηκαν ως «έκφραση μιας σχεδόν ευλαβικής αγάπης για την Ελλάδα». Διαφορετικού βεληνεκούς τα γεγονότα ότι είναι ενεργό μέλος του Συμβουλίου Απόδημου Ελληνισμού και το ότι έχει διατελέσει πρόεδρος της Πανηπειρωτικής Ομοσπονδίας. Ενώ μια κορύφωσή τους θα χαρακτήριζε κανείς – στις σχέσεις του πάντα με την Ελλάδα – τη δημιουργία πριν από μερικά χρόνια μιας δημοτικής πινακοθήκης στη γενέτειρά του.

Ποιοι είναι οι λόγοι που σας ώθησαν στη δημιουργία ενός μουσείου στη γενέτειρά σας; Ποιες φιλοδοξίες διατηρείτε ως προς το μέλλον του;

Αποφασίσαμε να ιδρύσουμε μια δημοτική πινακοθήκη στο χωριό μας προκειμένου να ικανοποιήσουμε διάφορες ανάγκες που αντιμετώπιζε. Πριν από μερικά χρόνια ανακαλύψαμε τρεις εικόνες σε μια τοπική εκκλησία του διάσημου λαϊκού ζωγράφου Θεόφιλου, και αποφασίσαμε να εκτίθενται σε ένα μόνιμο και ασφαλές περιβάλλον. Παράλληλα ο μεγάλος ζωγράφος Σωτήρης Σόρογκας που η γιαγιά του καταγόταν από το χωριό μας έδωσε πέντε έργα του αφού θα υπήρχε ο κατάλληλος χώρος για να εκτεθούν. Τέλος υπήρχε και ένα εντυπωσιακό πέτρινο σχολείο το οποίο θέλαμε να διατηρήσουμε και να ξαναζωντανέψουμε, μιας και από χρόνια δεν λειτουργούσε πια. Σκεφτήκαμε ότι ο δεύτερος όροφός του θα αποτελούσε έναν κατάλληλο χώρο για να εκτίθενται τα έργα των δύο καλλιτεχνών που ανέφερα, όχι μόνο γιατί προσέφερε άπλετο χώρο, αλλά γιατί και από πλευράς ασφάλειας ήταν ιδανικός, αφού ο πρώτος όροφος φιλοξενούσε το αστυνομικό τμήμα ολόκληρης της περιοχής. Η χρηματοδότηση για να μετατραπεί το κτίριο σε ένα σύγχρονο μουσείο τέχνης με κατάλληλο κλιματισμό, φωτισμό και το αντίστοιχο σύστημα ασφαλείας δωρήθηκε από την οικογένεια Υφαντή, μια οικογένεια που ξεκίνησε από τον Λια και κατέκτησε όλα τα Βαλκάνια με τις επιχειρήσεις εμπορίας τροφίμων που δημιούργησε.

Ποιο θεωρείτε ότι μπορεί να είναι το μέλλον για τις εθνικές κουλτούρες καθώς η μονοκρατορία που φαίνεται να επιβάλλει η τεχνολογική εξέλιξη κάνει την παγκοσμιοποίηση ένα αναμφισβήτητο γεγονός;

Αν και είναι αλήθεια ότι ολόκληρος ο κόσμος ομογενοποιείται και ότι οι τοπικές κουλτούρες εξασθενούν ραγδαία, οι νέες τεχνολογίες διευκολύνουν την εξερεύνηση και τη μελέτη παραδόσεων που υπήρχαν σε διάφορες περιοχές του κόσμου και σε διαφορετικές χρονικές περιόδους. Με τον τρόπο αυτό επιτυγχάνεται η ευαισθητοποίηση ενός πολύ μεγαλύτερου κοινού από ό,τι θα ήταν δυνατόν να συμβεί σε παλαιότερες χρονικές περιόδους. Για παράδειγμα πολύ περισσότερες πληροφορίες είναι σήμερα διαθέσιμες και για πολύ περισσότερο κόσμο σε σχέση με οποιαδήποτε άλλη ιστορική περίοδο, όσον αφορά τις τέχνες, τη μουσική και τη λογοτεχνία της γενέθλιας περιοχής μου της Ηπείρου. Ενα γεγονός που συνιστά πραγματικότητα και για ακόμα μικρότερες περιοχές που περιλαμβάνουν μικρές πόλεις ή χωριά. Κάθε καλοκαίρι, άνθρωποι από όλη την Ελλάδα, την Ευρώπη αλλά και τον υπόλοιπο κόσμο έρχονται στο χωριό μου τον Λια, προκειμένου να γνωρίσουν μέρη για τα οποία διάβασαν είτε σε βιβλία είτε στους υπολογιστές τους, αλλά παράλληλα για να επισκεφτούν και το σπίτι στο οποίο έζησε η μητέρα μου Ελένη και το οποίο έχει ανακατασκευαστεί χάρη στην κόρη μου Ελένη. Ο μόνος τρόπος για να κρατήσουμε τις παραδόσεις μας ζωντανές είναι να χρησιμοποιήσουμε τα τεχνολογικά εργαλεία που έχουμε στη διάθεσή μας προκειμένου να τις προβάλλουμε σε ένα παγκόσμιο επίπεδο.

Τι θα έπρεπε, κατά τη γνώμη σας, να προκαλέσει ως προβληματισμό για τη συνείδηση συνολικά της ανθρωπότητας η σύγχρονη πανδημία;

H πανδημία του κορωνοϊού πρέπει να αφυπνίσει όλες τις ανθρώπινες συνειδήσεις για το πόσο πολύτιμη είναι η ανθρώπινη ζωή και πόσο ταυτόχρονα ευάλωτη χάρη στις συνεχείς ανόητες και χωρίς οίκτο παρεμβάσεις μας στη φύση. Χρειάζεται επίσης να καταδείξει σε όλους μας πόσο πολύ κρίσιμη για την επιβίωσή μας είναι η υποστήριξη που μπορούμε να έχουμε χάρη στην οικογένειά μας και τους φίλους μας.

Είναι γνωστό ότι η το μυθιστόρημα σας «Ελένη« έχει αποτελέσει ανάγνωσμα αμερικανών προέδρων. Συμβαίνει να έχετε γνωρίσει κάποιον προσωπικά;

Πρώτα από όλα θα ήθελα να τονίσω ότι το βιβλίο μου «Ελένη» δεν είναι ένα μυθιστόρημα, αλλά μια πραγματικότητα που εδράζεται στη μνήμη μου, μιας και όλα τα γεγονότα που περιγράφονται καθώς και όλοι οι χαρακτήρες που μνημονεύονται είναι υπαρκτοί. Η πιο αντιπροσωπευτική περιγραφή για το αφήγημα αυτό έχει δημοσιευθεί στο «New York Review of Books» όταν πρωτοεκδόθηκε το 1983. «Η Ελένη είναι ένα από τα σπάνια βιβλία όπου η δύναμη της τέχνης αναδεικνύει την πλήρη ιστορική αλήθεια».

Σε ό,τι αφορά το δεύτερο σκέλος της ερώτησής σας, θα ήθελα να πω ότι έχω γνωρίσει όλους τους αμερικανούς προέδρους μετά τον J.F. Kennedy, που μου έδωσε ένα βραβείο για την καλύτερη γραπτή εργασία μαθητή κολεγίου στην Αμερική. Αυτό έγινε στον Λευκό Οίκο στις 14 Μαΐου 1963, έξι μήνες πριν από τη δολοφονία του. Τους υπόλοιπους τους γνώρισα είτε ως δημοσιογράφος είτε ως συγγραφέας. Ο Richard Nixon και ο Ronald Reagan υπήρξαν ενθουσιώδεις θαυμαστές της Ελένης και μου είχαν γράψει συγκινητικά γράμματα για το πόσο είχαν προσωπικά αλλά και συναισθηματικά επηρεαστεί και εμπνευστεί από την ιστορία της μητέρας μου. «Πάνω από όλα» μου έγραψε ο Nixon «εντυπωσιάστηκα από την υψηλή λογοτεχνική ποιότητα του βιβλίου και τις περιγραφικές του αρετές». Ο Reagan σε μία ομιλία του προς το αμερικανικό έθνος το 1987 σημείωσε τη θυσία της Ελένης για να σώσει τη ζωή των παιδιών της ως την έμπνευση και το κίνητρο προκειμένου να πετύχει την ολοκλήρωση μιας συμφωνίας αφοπλισμού με τη Σοβιετική Ενωση, «για όλα τα παιδιά του κόσμου». Και ο Reagan και ο Bill Clinton είχαν καλέσει εμένα και τη γυναίκα μου σε δύο δείπνα που είχαν παραθέσει στον Λευκό Οίκο. Ολοι οι υπόλοιποι πρόεδροι μετά τον Clinton υπήρξαν ένθερμοι υποστηρικτές στην προσπάθειά μου να ενισχύσω και να προασπίσω τα δικαιώματα της ελληνικής εθνικής μειονότητας στην Αλβανία.

Ως ποιον βαθμό πιστεύετε πως η σύγχρονη τέχνη της Ελλάδας έχει πάρει μια θέση στην παγκόσμια δημιουργία;

Η θέση των ελληνικών Γραμμάτων και Τεχνών στον κόσμο είναι δυνατή και εξασφαλισμένη ιδιαίτερα με τη μουσική του Μάνου Χατζιδάκι και του Μίκη Θεοδωράκη, την ποίηση του Κ.Π. Καβάφη, του Γιώργου Σεφέρη και του Οδυσσέα Ελύτη, αλλά και την πεζογραφία του Νίκου Καζαντζάκη και του Στράτη Μυριβήλη. Οπως έγινε και με τη δική μου γενιά, οι νεότεροι που έχουν ελληνικές ρίζες θα προωθήσουν τον ελληνικό πολιτισμό σε όλον τον κόσμο όπως αποφαίνεται άλλωστε και το απόφθεγμα του Τολστόι που έχει τοποθετηθεί στην πόρτα της τάξης της εγγονής μου και λέει: «Δεν ήξερα τίποτα πριν μάθω ελληνικά, χωρίς τη γνώση των ελληνικών δεν υπάρχει μόρφωση».

Πώς βλέπετε να διαμορφώνεται η σχέση της Ελλάδας με την Αμερική, αν λάβουμε υπόψη τη μόνιμη κρίση στις σχέσεις της χώρας μας με την Τουρκία;

Η Ελλάδα πρέπει να χρησιμοποιήσει την επιρροή της σε όλα τα επίπεδα προκειμένου να αναδείξει όσο πιο εμφατικά μπορεί τις διαφορές της με την Τουρκία, τη συνεχή και αδιάλειπτη παρουσία της ως πιστού συμμάχου στο πλευρό των ΗΠΑ σε σχέση με την Τουρκία, το σημαντικό ελληνοαμερικανικό εκλογικό σώμα, που ξεπερνάει σε αριθμό κατά πάρα πολύ το αντίστοιχο τουρκοαμερικανικό και την υποστήριξη των φιλελλήνων. Τα παραπάνω σημεία είναι πολύ σημαντικά αν η Ελλάδα θέλει η Ουάσιγκτον να ανακόψει την επιθετικότητα της Αγκυρας. Ακόμα όμως κι αν εξασφαλιστούν οι προϋποθέσεις αυτές, δεν θα είναι κάτι εύκολο να συμβεί αυτό επειδή η Τουρκία έχει έναν μεγάλο πληθυσμό που προσφέρει μια τεράστια αγορά για τα αμερικανικά προϊόντα, έναν πολύ μεγάλο στρατό, αλλά και μια κρίσιμη γεωστρατηγική θέση σε μία ταραγμένη περιοχή. Θα πρέπει η Ελλάδα να παραμείνει δυνατή και σε συνεχή επαγρύπνηση προκειμένου να διατηρήσει τη στρατηγική ισορροπία στην Ανατολική Μεσόγειο.

Ποιο θεωρείτε ότι μπορεί να είναι το μέλλον της Ελλάδας με την προοπτική της αδιαμφισβήτητης δημογραφικής της απίσχνασης;

Είμαι αισιόδοξος για την Ελλάδα και για τη δυναμική των Ελλήνων. Οι Ελληνες είναι ένας εξαιρετικά έξυπνος και δημιουργικός λαός που αν βρει την κατάλληλη κινητήρια δύναμη για να αναπτύξει τα ταλέντα του θα καταπλήξει τον κόσμο, όπως ακριβώς έκανε και στο παρελθόν. Με ενθαρρύνει το γεγονός ότι η Ελλάδα έχει μια σταθερή κυβέρνηση και έναν ισχυρό και ικανό ηγέτη, τον Κυριάκο Μητσοτάκη. Εύχομαι ότι με την πρόοδο του χρόνου θα κατορθώσει να προσφέρει στους Ελληνες την απαραίτητη έμπνευση και ώθηση προκειμένου να πετύχουν τους στόχους τους.

Τι είναι αυτό που κάνει την αμερικανική δημοκρατία τόσο ανθεκτική ή μάλλον να μην επηρεάζεται στη λειτουργία της, όποιες και αν είναι οι παλινωδίες που παρουσιάζονται συχνά στις κατά καιρούς ηγεσίες της χώρας;

Νομίζω ότι αυτό έχει να κάνει με το γεγονός ότι η αμερικανική δημοκρατία σφυρηλατήθηκε από τους μετανάστες που υιοθέτησαν τις καλύτερες πολιτικές ιδέες, που συζητιόνταν μεν στην Ευρώπη αλλά πολύ σπάνια υιοθετούνταν, όπως για παράδειγμα την αξιοκρατία και την ισονομία που γεννήθηκαν στην αρχαία Ελλάδα, ενώ παράλληλα αγνόησαν εκείνες τις πολιτικές ιδέες που οδηγούσαν την Ευρώπη στην οπισθοδρόμηση όπως την αριστοκρατία και τον νεποτισμό. Οι μετανάστες είναι από τη φύση τους άνθρωποι οι οποίοι είναι διατεθειμένοι να αντέξουν τονξεριζωμό από τον κόσμο τους, προκειμένου να αναζητήσουν καινούργιες ευκαιρίες σε έναννέο κόσμο. Ετσι οι μετανάστες είναι λόγω της φύσης τους διατεθειμένοι να πάρουν το ρίσκο, ενώ είναι ταυτόχρονα αισιόδοξοι και ψάχνουν πάντα τρόπους για να βελτιώνονται. «Οι Αμερικανοί» έγραψε ο γάλλος ιστορικός Alexis de Tocqueville, αφότου επισκέφτηκε τις ΗΠΑ, διακόσια χρόνια πριν, «έχουν όλοι μια όμορφη πίστη στην τελειοποίηση του ανθρώπου. Ολοι τους θεωρούν την κοινωνία σαν ένα σώμα που βαίνει βελτιούμενο, την ανθρωπότητα σαν μια μεταβαλλόμενη σκηνή στην οποία τίποτα δεν είναι ούτε θα έπρεπε να είναι σταθερό. Δέχονται ότι αν κάτι σήμερα τους φαίνεται καλό μπορεί αύριο να υπερκεραστεί από κάτι καλύτερο». Δεν είναι σύμπτωση ότι οι Ελληνες που μετανάστευσαν στην Αμερική πέτυχαν την καλύτερη επίδοση από πλευράς μόρφωσης σε σχέση με οποιαδήποτε άλλη εθνοτική ομάδα στη χώρα και τη δεύτερη καλύτερη επίδοση στο κατά κεφαλήν εισόδημα έχοντας λίγο παραπάνω από έναν αιώνα που έχουν εγκατασταθεί στην Αμερική. Αυτό συνέβη επειδή βρήκαν πολλές ευκαιρίες και γρήγορα προσαρμόστηκαν προκειμένου να τις εκμεταλλευτούν στο έπακρο. Οι Ελληνες της Ελλάδας δεν έχουν καταφέρει κάτι αντίστοιχο, επειδή οι κυβερνήσεις δεν εφάρμοσαν πολιτικές για να απελευθερώσουν τη δημιουργικότητα και την επιχειρηματικότητά τους, αλλά τους κράτησαν παγιδευμένους σε αριστερές πολιτικές που περιόριζαν τις φιλοδοξίες τους στην απόκτηση μιας θέσης στο Δημόσιο. Ευτυχώς βλέπω ότι αυτές οι πολιτικές απορρίπτονται επιτέλους στην Ελλάδα και παραμένω αισιόδοξος ότι οι Ελληνες θα καταπλήξουν ξανά τον κόσμο στο μέλλον όπως έκαναν και στο παρελθόν.