Φόβος, ελπίδα, αλήθεια

Η αναμέτρηση με το αβέβαιο βήμα προς τη μερική επανεκκίνηση δραστηριοτήτων διαμορφώνει ένα κλίμα αμηχανίας σε πολιτικό και κοινωνικό επίπεδο, τόσο στη χώρα μας όσο και διεθνώς, ιδίως από τη στιγμή που σε όλους τους τόνους γίνεται σαφές ότι η μάχη με την πανδημία θα είναι παρατεταμένη και η όποια άρση κάποιων περιορισμών δεν συνιστά έξοδο από τον κίνδυνο.

Μιλώ για αμηχανία, όχι γιατί υποτιμώ τον εύλογο φόβο ότι η χαλάρωση των μέτρων θα φέρει νέα έξαρση της διασποράς του ιού ή γιατί παραβλέπω τα επιχειρήματα υπέρ της διατήρησης ορισμένων μέτρων για μεγαλύτερο διάστημα από αυτό που προτείνεται. Κυρίως αναφέρομαι στην αμήχανη διαπίστωση ότι με τον έναν ή τον άλλον τρόπο θα ζήσουμε με την πανδημία.

Οπως έχει υπογραμμιστεί, η ιδιαίτερη φόρτιση που υπάρχει γύρω από την πανδημία δεν έχει να κάνει μόνο με τον αντικειμενικό κίνδυνο που εκπροσωπεί. Αλλωστε, οι άνθρωποι δεν σταθμίζουν πάντα τον κίνδυνο με τον ίδιο τρόπο. Οι περισσότεροι από εμάς φοβόμαστε κατά τις αεροπορικές πτήσεις πολύ περισσότερο από ό,τι όταν οδηγούμε για παράδειγμα στον «βόρειο οδικό άξονα» της Κρήτης, παρότι ο κίνδυνος στη δεύτερη περίπτωση είναι αντικειμενικά μεγαλύτερος.

Το βασικό είναι ότι γύρω από την πανδημία και την αντιμετώπισή της υπάρχει ένα ολόκληρο διακύβευμα που αφορά τον τρόπο που αυτή λειτουργεί ως ο καταλύτης μιας ευρύτερης κρίσης των σύγχρονων κοινωνιών, μιας «οργανικής» κρίσης για να χρησιμοποιήσω την έκφραση του Γκράμσι. Κυβερνήσεις που αγνόησαν προειδοποιήσεις, συστήματα υγείας υποστελεχωμένα και με ελλείψεις σε βασικό εξοπλισμό ως αποτέλεσμα νεοφιλελεύθερων πολιτικών, αδυναμία εξασφάλισης επαρκούς θωράκισης των πληθυσμών απέναντι σε μια μείζονα υγειονομική απειλή αλλά και απέναντι σε υποκείμενα νοσήματα και προβλήματα, συνιστούν ένα τοπίο όπου η πολιτική και ιδεολογική κρίση συναντά την υγειονομική. Αυτή η βαθύτερη ανασφάλεια, που έχει να κάνει με την επίγνωση πραγματικών κοινωνικών προβλημάτων, έρχεται να επιτείνει τον φόβο που ούτως ή άλλως θα δημιουργούσε ένα νέο παθογόνο που αξιοποιεί την ανθρώπινη κοινωνικότητα και συναναστροφή ως τρόπο μετάδοσης.

ΣΤΙΓΜΑΤΙΣΜΟΣ. Ομως ο φόβος, όσο σημαντικός και εάν είναι ως μηχανισμός ενεργοποίησης και κινητοποίησης, μπορεί να έχει αποδιαρθρωτικά αποτελέσματα στις κοινωνικές πρακτικές. Υπονομεύει την κοινωνικότητα, μετατρέπεται σε επιθετικότητα και εχθρότητα και εσωτερικεύεται ως οδυνηρή αίσθηση ευαλωτότητας. Ολα αυτά μπορεί κανείς να τα δει σε ένα μεγάλο φάσμα από αντιδράσεις που είχαμε και έχουμε όλο το διάστημα: από τον στιγματισμό όσων επέλεγαν να κάνουν χρήση της δυνατότητας σωματικής άσκησης εκτός σπιτιού, έως τον τρόπο που απέναντι στο ενδεχόμενο ακόμη και μερικής και σταδιακής χαλάρωσης κάποιων μέτρων η αντίδραση είναι η απαίτηση για επ’ αόριστο παράταση των περιοριστικών μέτρων.

Μια απάντηση θα μπορούσε να είναι η ελπίδα. Και σίγουρα είναι εύλογο να αναζητούμε σημάδια ελπίδας, ιδίως όταν η ειδησεογραφία στηρίζεται στη διαρκή μέτρηση θανάτων. Αλλωστε, χωρίς την ύπαρξη ελπίδας και θετικών φαντασιωτικών προσμονών για το μέλλον το βίωμα της περιόδου θα ήταν συντριπτικό για τους περισσότερους από εμάς. Και αυτή η αναζήτηση ελπιδοφόρων σημείων αναφοράς εκφράζεται ποικιλοτρόπως στις μέρες μας. Από την απήχηση των όποιων θετικών ενδείξεων για την αποτελεσματικότητα θεραπειών έως την έντονη προσμονή για το εμβόλιο ή οποιαδήποτε θεραπευτική παρέμβαση θα συνιστούσε πραγματική νίκη επί του ιού.

Ομως, όσο σημαντική και εάν είναι η φόρτιση της ελπίδας, δεν μπορεί να υποκαταστήσει το χειραφετητικό αποτέλεσμα που έχει η γνώση. Δεν είναι τυχαίο ότι σε μεγάλο βαθμό η επιτυχία των μέχρι τώρα περιοριστικών μέτρων πάτησε πάνω και σε μια έστω και διάχυτη εκλαΐκευση γνώσης πάνω στους όρους μετάδοσης που επέτρεψε την αναγκαία συνειδητή προσαρμογή των συμπεριφορών των ανθρώπων στις απαιτήσεις της μάχης κατά του νέου κορωνοϊού.

Σε αυτή την αβέβαιη επόμενη μέρα και εντός μιας συνεχιζόμενης μάχης η γνώση μπορεί να δώσει διέξοδο. Ως αναγνώριση ενός κινδύνου που δεν γίνεται υποταγή στον φόβο. Ως εφαρμογή ασφαλών πρακτικών για να συνεχίζεται η ζωή και να αντιστέκεται στην απειλή του θανάτου. Ως επίγνωση ότι πληθυσμοί που τρέφονται καλύτερα, δεν ζουν σε επισφάλεια και ανασφάλεια, ζουν και εργάζονται σε καλύτερες συνθήκες και σε υγιεινό περιβάλλον και έχουν τη δυνατότητα να τηρούν βασικούς κανόνες υγιεινής και να οργανώσουν έτσι τη ζωή τους ώστε να προστατεύσουν τους πιο ευάλωτους, κινδυνεύουν λιγότερο ακόμη και σε μια πανδημία από νέο παθογόνο έναντι του οποίου δεν υπάρχει προηγούμενη ανοσία και το οποίο θα είναι μαζί μας για αρκετό καιρό.

Το θάρρος {LF}για την αλήθεια

Στο ύστερο έργο του Μισέλ Φουκό (φωτογραφία) η έννοια του θάρρους για την αλήθεια, προερχόμενη από την ανάγνωση που κάνει της αρχαίας φιλοσοφίας, αναδεικνύεται ως κομβική στην αναζήτηση μιας χειραφετητικής πρακτικής. Οπως υπογραμμίζει στο χειρόγραφο του τελευταίου μαθήματός του «δεν υπάρχει εγκαθίδρυση της αλήθειας χωρίς μια ουσιώδη θέση ετερότητας· η αλήθεια δεν είναι ποτέ η ίδια· δεν μπορεί να υπάρξει αλήθεια παρά μόνο στη μορφή του άλλου κόσμου και της άλλης ζωής».