Ο τελευταίος Sonderkommando

Στις 18 Ιουνίου του 2010 ένας άνδρας ηλικίας 88 ετών έφτανε στο Αουσβιτς – Μπιρκενάου, ένα μέρος δυσάρεστα γνώριμο. Ο Ντάριο Γκαμπάι, ένας Ελληνοεβραίος γεννημένος στη Θεσσαλονίκη και εγκατεστημένος από χρόνια στις ΗΠΑ, την ημέρα εκείνη θα στεκόταν στο τέλος της σιδηροδρομικής γραμμής και θα άφηνε ένα αναμμένο κερί εκεί, μερικά μέτρα πιο πέρα από το Κρεματόριο ΙΙ, το μέρος όπου είχε εξαναγκαστεί να «δουλέψει» επ’ απειλή εκτέλεσης κατά τη διάρκεια του Ολοκαυτώματος. Σχεδόν δέκα χρόνια αργότερα – πριν από λίγες ημέρες – ο Γκαμπάι, ένας από τους τελευταίους Ελληνοεβραίους του Αουσβιτς και ένας από τους ελάχιστους επιζήσαντες Sonderkommandos των Ναζί, άφησε την τελευταία του πνοή στο Λος Αντζελες σε ηλικία 97 ετών.

Είχε ζήσει κουβαλώντας μέσα του το αβάσταχτο βάρος που του επεφύλαξε μία από τις πιο ερεβώδεις στιγμές της ανθρώπινης ιστορίας. Και το πήρε μαζί του. «Εχω κάποια πράγματα μέσα μου που δεν μπορώ να πω ποτέ. Είδα τόσο πολλά. Θέλω να κλάψω και να το βγάλω από μέσα μου. Αλλά δεν βγαίνει», έλεγε. Ο θάνατός του δεν έγινε αμέσως γνωστός, καθώς οι ΗΠΑ στροβιλίζονταν ήδη στη δίνη του COVID-19, όμως ο Γκαμπάι ήταν ένας από εκείνους που είχαν συγκεντρώσει το παγκόσμιο ενδιαφέρον κατά τη διάρκεια της ζωής του: ήταν ένας από τους περίπου 100 επιζήσαντες Sonderkommandos του Αουσβιτς, ανάμεσα σε χιλιάδες Εβραίους που εξαναγκάστηκαν να αναλάβουν αυτόν τον τραγικό ρόλο: να βάζουν τους ανθρώπους στους θαλάμους αερίων, έπειτα να μεταφέρουν τα πτώματά τους και να καθαρίζουν τους θαλάμους για τα επόμενα θύματα. Ανά έξι μήνες οι Ναζί αντικαθιστούσαν τα μέλη της ομάδας με νέα και οι παλαιότεροι Sonderkommandos συνήθως εκτελούνταν, ώστε να μείνει για πάντα κρυφή η «τελική λύση».

Φριχτή εμπειρία. Ο Γκαμπάι έγινε ίσως ο διασημότερος από τους επιζώντες λόγω του ότι κατέθεσε επανειλημμένως τη φριχτή εμπειρία του μιλώντας σε πολυβραβευμένα ντοκιμαντέρ, σε συγγραφείς όπως ο Λόρενς Πιρς για το βιβλίο του «Αουσβιτς», παραθέτοντας δημόσιες ομιλίες και γράφοντας άρθρα. «Εβλεπα τις μάνες με τα παιδιά στην αγκαλιά, όρθιες, γιατί οι θάλαμοι αερίων χωρούσαν 500 άτομα κι αυτοί ήταν 2.500 με 3.000 άτομα και όλοι αναγκαστικά ήταν όρθιοι. Δεν υπήρχε χώρος για τίποτε άλλο», είχε διηγηθεί στο Ιδρυμα για τη Shoah του Πανεπιστημίου της Νότιας Καλιφόρνιας (USC) περιγράφοντας όσα αντίκρισε την πρώτη φορά που μπήκε στους θαλάμους αερίων. «Το πρώτο πράγμα που έκαναν ήταν να μας δώσουν ένα ψαλίδι και να μας διατάξουν να τους κόψουμε τα μαλλιά. Αλλά πού να πας; Χρειάστηκε να πατήσω με τα πόδια μου πάνω στο στομάχι κάποιου και από το αέριο που είχε εισπνεύσει έβγαινε ένας μακρόσυρτος βρυχηθμός. Πετάχτηκα 100 μέτρα μακρύτερα και ήταν δίπλα μου ένας Πολωνός, τον οποίο ρώτησα: Πού είναι ο Θεός…;».

Ηταν μια «ευγενική ψυχή και μια προσωπικότητα με μεγάλη δύναμη ψυχής», λένε όσοι τον γνώρισαν. Γεννημένος στις 2 Σεπτεμβρίου του 1922 σε μια εβραϊκή οικογένεια της Θεσσαλονίκης με τρία παιδιά και τους παππούδες του να συγκατοικούν μαζί τους, ο Γκαμπάι σπούδασε σε ιταλικό σχολείο, ήταν αθλητής και κλαρινετίστας, ενώ το 1938 ετοιμαζόταν να σπουδάσει Ιατρική. Τα όνειρά του θα έμεναν για πάντα όνειρα καθώς οι Ναζί θα ξεκινούσαν να θέτουν σε εφαρμογή τα μισάνθρωπα σχέδιά τους. Το Ολοκαύτωμα θα έπληττε τα περισσότερα μέλη της οικογένειας. Στις 24 Μαρτίου του 1944 οδηγήθηκαν στο στρατόπεδο του Αουσβιτς. Εκεί ο Ντάριο είδε τη μητέρα, τον πατέρα και τον μικρότερο αδελφό του να πεθαίνουν στους θαλάμους αερίων. Ο ίδιος μαζί με δύο ξαδέρφια του, τους Μορίς και Σλόμο Βενέτσια, ήταν ανάμεσα σε εκείνους που οι Ναζί επέλεξαν για την ομάδα των εβραίων Sonderkommandos, μια «δουλειά» για την οποία προτιμούνταν συχνά Ελληνες και Ιταλοί, καθώς λόγω γλώσσας θεωρούνταν ακίνδυνοι για το ενδεχόμενο διαρροής πληροφοριών σε κρατουμένους από την Κεντρική Ευρώπη.

Η μετάβαση στις ΗΠΑ. Ο Γκαμπάι γλίτωσε την εκτέλεση, καθώς αρκετοί Γερμανοί βλέποντας να χάνουν τον πόλεμο άρχισαν να εγκαταλείπουν το Αουσβιτς αναγκάζοντας αρκετούς κρατουμένους να τους ακολουθήσουν. Σε αυτή τη διαδρομή ο ίδιος κατάφερε να επιζήσει σε θερμοκρασίες έως και -23 βαθμών Κελσίου, σκεπτόμενος, όπως έλεγε, ότι βρίσκεται στην ηλιόλουστη Αθήνα. Εφτασε στο Μαουτχάουζεν, από εκεί στο Μελκ και τέλος στο Εμπενζεε, το οποίο απελευθερώθηκε τον Μάιο του 1945. Επέστρεψε στην Ελλάδα, όπου επανενώθηκε με τον αδελφό και τη νύφη του και εργάστηκε επί ενάμιση μήνα για τα Ηνωμένα Εθνη. Το 1951, η εβραϊκή κοινότητα του Κλίβελαντ χρηματοδότησε τη μετάβασή του στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής, όπου εργάστηκε επί 35 χρόνια σε εταιρεία υφασμάτων, ενώ συμμετείχε και σε κάποιες ταινίες του Xόλιγουντ.

Σύμφωνα με όσους έζησαν κοντά του ως το τέλος, ήταν ένας άνθρωπος που αγαπούσε τη ζωή, που κολυμπούσε σχεδόν καθημερινά μέχρι πρόσφατα, που συναντιόταν με φίλους για καφέ και χάριζε σοκολάτες σε όσους αγαπούσε. Παρότι πέθανε ενώ η ανθρωπότητα έδινε μια σκληρή μάχη με τον SARS-CoV-2, εκείνος διατηρούσε άσβεστη την ελπίδα για το μέλλον. Και κυρίως, παρά τα τραυματικά του βιώματα, δεν έχασε ποτέ την πίστη του στον άνθρωπο. «Γιατί να ζητήσεις εκδίκηση», έλεγε αναφερόμενος σε όσα υπέστη, «αν μπορείς να μιλήσεις στους ανθρώπους και να τους αλλάξεις γνώμη…;».