Eνα επικίνδυνο τεστ για τον εθνικισμό και την ΕΕ

Εδώ και πάνω από τρεις εβδομάδες είμαι κλεισμένος στο σπίτι μου στη Βαρκελώνη με τη σύζυγο και τον γιο μου. Βγαίνω έξω μόνο για το σουπερμάρκετ, περπατώντας στους δρόμους μιας πόλης-φάντασμα σε μια παραλυμένη χώρα με 173.000 κρούσματα και πάνω από 18.000 νεκρούς.

Η πραγματικότητα ξαφνικά μοιάζει εφιάλτης – σαν ένα μυθιστόρημα του Φραντς Κάφκα. Μου θυμίζει διαρκώς πως ανήκω στην πρώτη γενιά των Ευρωπαίων που δεν έχει ζήσει πόλεμο. Είναι πιθανό η αναγνώριση αυτού του γεγονότος να μας είχε δημιουργήσει την πεποίθηση ότι γλιτώσαμε από τις συμφορές που είχαν ζήσει οι πρόγονοί μας.

Αυτή η αβάσιμη αισιοδοξία ξεκίνησε να αποκτά ρωγμές στις 11 Σεπτεμβρίου 2011 και έγινε πολύ πιο εύθραυστη με την οικονομική κρίση του 2008. Εκείνο όμως που κανείς δεν μπορούσε να προβλέψει είναι ότι τελικά θα καταρρεύσει με μια επιδημία βιβλικών διαστάσεων που μας έκλεισε όλους στα σπίτια μας επ’ αόριστο. Ενα είναι ξεκάθαρο: το μόνο προβλέψιμο στοιχείο της ιστορίας είναι η μη προβλεψιμότητα.

Ο πολιτικός επιστήμονας Ιβάν Κράστεφ θεωρεί ότι η κρίση του κορωνοϊού θα ενισχύσει τον εθνικισμό στην Ευρώπη. Δεν μοιάζει άστοχη θεωρία: όλες οι μεγάλες κρίσεις των τελευταίων δύο αιώνων είχαν αυτό το αποτέλεσμα. Ο λόγος είναι προφανής: μια καταστροφή προκαλεί φόβο και ο εθνικισμός συστήνεται ως το ιδανικό αντίδοτο, καθώς παρουσιάζεται, μπροστά στην αβεβαιότητα, ως καταφύγιο για μια κοινότητα που τη δένουν δεσμοί αίματος. Το πρόβλημα είναι ότι αυτό το καταφύγιο προσφέρει πολύ λιγότερη προστασία από την υπηκοότητα, που είναι βασισμένη στη λογική και ορίζεται νομικά.

Ιστορικά, υπάρχουν στοιχεία για αυτό το πρόβλημα στην Ευρώπη, όπου η ενίσχυση του εθνικισμού προκάλεσε συγκρούσεις και κρίσεις μεγαλύτερης κλίμακας. Αυτό συνέβη με το Κραχ του 1929, που οδήγησε στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Δεν συνέβη μετά την οικονομική κρίση του 2008 επειδή η Ευρωπαϊκή Ενωση κράτησε υπό έλεγχο την επανεμφάνιση του εθνικισμού – γι’ αυτό άλλωστε είχε δημιουργηθεί.

Θα μπορέσει να συνεχίσει να το κάνει; Εάν η κρίση του κορωνοϊού λάβει τις οικονομικές διαστάσεις της κρίσης του 2008 (ή χειρότερα), όπως φοβάται η πρόεδρος της ΕΚΤ Κριστίν Λαγκάρντ, θα αντέξει η ΕΕ δύο διαδοχικές κρίσεις τέτοιας σοβαρότητας; Αυτό είναι το κρίσιμο ερώτημα αν αναλογιστούμε ότι η τελευταία κρίση μας έφερε κοντά στη διάλυση της ζώνης του ευρώ. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι τα μεγάλα μας προβλήματα, όπως δείχνει γι’ άλλη μια φορά αυτή η κρίση, είναι διεθνικά, αλλά έχουμε στη διάθεσή μας αποκλειστικά εθνικά εργαλεία για να την αντιμετωπίσουμε. Πέρα από αυτό, οι πολιτικοί χρησιμοποιούν ελάχιστα και τα εθνικά εργαλεία, όπως έδειξε η αργή, διστακτική και φοβισμένη αντίδραση της ΕΕ στην πανδημία.

Ο Ουόλτερ Μπένζαμιν έγραψε πως το να είσαι χαρούμενος σημαίνει να είσαι ικανός να ζεις χωρίς φόβο. Από το ξέσπασμα της πανδημίας δεν μπορούμε να ζούμε χωρίς φόβο στην Ισπανία, στην Ευρώπη ή αλλού – τουλάχιστον όχι χωρίς να φοβόμαστε για τις ζωές πολλών ανθρώπων. Δεν θα έπρεπε άλλωστε: η γενναιότητα δεν σημαίνει την έλλειψη φόβου αλλά το ξεπέρασμά του. Το να κάνεις αυτό που πρέπει και να μην τα παρατάς. Αυτή τη στιγμή, είναι το πιο σημαντικό.

Ο Χαβιέρ Θέρκας είναι διάσημος ισπανός συγγραφέας. Το τελευταίο βιβλίο του που κυκλοφόρησε στα ελληνικά είναι «Ο απατεώνας» (εκδ Πατάκη, 2018)