Προλήψεις, συνωμοσίες, ασυναρτησίες

Εχει παρακολουθήσει σεμινάρια του Μάρτιν Χάιντεγκερ. Εχει διδάξει σε μερικά από τα μεγαλύτερα πανεπιστήμια της Ευρώπης και της Αμερικής. Εχει αναγορευθεί επίτιμος διδάκτορας από το Πανεπιστήμιο του Φράιμπουργκ. Ηταν φίλος διανοουμένων όπως η Ελσα Μοράντε, ο Ιταλο Καλβίνο και ο Πιερ Πάολο Παζολίνι – ο τελευταίος μάλιστα του είχε αναθέσει τον ρόλο του Αποστόλου Φιλίππου στην ταινία του «Το κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο». Πώς γίνεται λοιπόν αυτός ο άνθρωπος να υποστηρίζει σήμερα τις πιο ακραίες ανοησίες γύρω από τον κορωνοϊό;

Οι θεωρίες συνωμοσίας για άλλη μια φορά ευδοκιμούν. Αλλος υποστηρίζει ότι ο ιός ξέφυγε από κινεζικό εργαστήριο που κατασκεύαζε χημικά και βακτηριολογικά όπλα. Αλλος πιστεύει ότι τον κατασκεύασε ο Μπιλ Γκέιτς ή κάποια ισχυρά και πλούσια κράτη. Η πιο διαδεδομένη θεωρία είναι ότι ευθύνεται το δίκτυο 5G: ο ισχυρισμός αυτός ξεκίνησε από έναν βέλγο γιατρό, διαδόθηκε μέσω των social media και αυτή την εβδομάδα τον είδαμε πρωτοσέλιδο και σε μια ελληνική εφημερίδα.

Οι συνωμοσιολόγοι είχαν πάντα πέραση: το μέσο παγκόσμιο ποσοστό των πολιτών που πιστεύουν τις θεωρίες τους υπολογίζεται σε 36%. Και η κατάσταση γίνεται πιο επικίνδυνη όταν στο στρατόπεδο αυτό εντάσσονται διανοούμενοι με μεγάλη απήχηση, όπως ο «μετα-χαϊντεγκεριανός, μετα-φουκοϊανός, μετα-ντεριντιανός» Τζόρτζιο Αγκάμπεν.

Ο βασικός συλλογισμός του, που πρωτοδιατυπώθηκε όταν εμφανίστηκε ο ιός στην Ιταλία, στα τέλη Φεβρουαρίου, και επαναλήφθηκε δύο εβδομάδες αργότερα, όταν είχε ξεκινήσει το λοκντάουν, στηρίζεται στην άποψη ότι η «επονομαζόμενη επιδημία του κορωνοϊού» δεν διαφέρει στην πραγματικότητα από μια κοινή γρίπη. Την άποψη αυτή υποστήριξαν στην αρχή αρκετοί ιταλοί επιστήμονες, που στη συνέχεια έκαναν την αυτοκριτική τους, αλλά και πολιτικοί όπως ο Τζόνσον, ο Τραμπ και ο Μπολσονάρο. Τα αποτελέσματα είναι γνωστά.

Ο Αγκάμπεν όμως επιμένει. Καταφεύγει στον Αλεσάντρο Μαντσόνι (1785-1873), αλλά όχι στους διάσημους «Αρραβωνιασμένους», όπου ο ιταλός ρομαντικός ποιητής περιγράφει την επιδημία πανώλης στο Μιλάνο του 1630, παρά στην «Ιστορία της μιαρής στήλης», όπου οι πολίτες καλούνται από την κυβέρνηση να καταγγείλουν τους μολυσματικούς φορείς. Οι σημερινές κυβερνήσεις, υποστηρίζει ο 78χρονος ιταλός φιλόσοφος, χρησιμοποιούν τον μύθο της μετάδοσης για να μετατρέψουν κάθε πολίτη σε δυνητικό μολυσματικό φορέα, όπως στην εποχή του πολέμου του Ιράκ κάθε πολίτης αντιμετωπιζόταν ως δυνητικός τρομοκράτης. Με τι στόχο; Να επιβληθεί ένα μόνιμο καθεστώς έκτακτης ανάγκης. Να γενικευτεί ο φόβος. Να καταργηθεί ο πλησίον. Να κλείσουν σχολεία και πανεπιστήμια, να σταματήσει ο δημόσιος διάλογος και να αντικατασταθεί η επαφή των ανθρώπων από μηχανήματα.

Αν συνωμοσιολόγοι όπως η Αλεσάντρα Μουσολίνι, κάτι φίλοι του Μπέπε Γκρίλο και διάφοροι σταρ της τηλεόρασης έτυχαν εύκολα των απαντήσεων που τους αρμόζουν, απέναντι στον Αγκάμπεν υπήρξε μια αμηχανία. Αυτός που αντέδρασε πρώτος ήταν ένας παλιός του φίλος, ο γάλλος φιλόσοφος Ζαν-Λικ Νανσί. Αφού επισήμανε ότι ακόμη κι αν η σημερινή πανδημία δεν διέφερε από την κοινή γρίπη η μεγάλη διαφορά είναι πως για τη δεύτερη υπάρχει εμβόλιο, ο Νανσί ανέφερε μια προσωπική ιστορία. «Πριν από τριάντα χρόνια» έγραψε στην ιστοσελίδα Antinomie «οι γιατροί μού είπαν ότι έπρεπε να κάνω μεταμόσχευση καρδιάς. Ο Τζόρτζιο ήταν ένας από τους ελάχιστους που μου είπε να μην τους ακούσω. Αν είχα ακολουθήσει τη συμβουλή του, σήμερα θα ήμουν νεκρός».

Ενα από τα μεγαλύτερα μαθήματα της περιπέτειας που ζούμε τούτες τις μέρες είναι ακριβώς αυτό: ότι πρέπει να έχουμε εμπιστοσύνη στους επιστήμονες, μεγαλύτερη ασφαλώς από αυτή που έχουμε στους διανοουμένους. Ο Αγκάμπεν, όμως, αποδείχθηκε αδιάβαστος και σε σχέση με τη λογοτεχνία. Οπως επισήμανε ο Πάολο Φλόρες ντ’ Αρκάις, διευθυντής της επιθεώρησης Micromega, ο καλός μας ο Μαντσόνι δεν θα μπορούσε ποτέ να φανταστεί ότι ένα μυθιστόρημά του θα διαστρεβλωνόταν με τόσο βίαιο τρόπο. Οι σελίδες που έχει γράψει για την πανώλη στο Μιλάνο είναι τόσο επίκαιρες όχι επειδή ο συγγραφέας αρνείται την ιδέα της μετάδοσης («που ήταν πραγματική, και πολλαπλασιαζόταν μέσω των λειτουργιών που ήθελε ο καρδινάλιος Μπορομέο»), αλλά ακριβώς επειδή κατακεραύνωνε τις Αρχές που επέλεγαν για μεγάλο χρονικό διάστημα να αγνοήσουν τον κίνδυνο της μετάδοσης. Κι όταν τελικά αναγκάστηκαν να αναγνωρίσουν το πρόβλημα, ήταν πιο βολικό στις συνθήκες της εποχής τους να τα βάλουν με τους «μολυσματικούς φορείς», παρά με τα αόρατα και άγνωστα παθογόνα βακτήρια.

H κυβέρνηση του Τζουζέπε Κόντε είναι μέτρια (αλλά καλύτερη από τις εναλλακτικές λύσεις), συνεχίζει ο ντ’Αρκάις. Το καλό είναι όμως ότι κάποια στιγμή άκουσε τι έλεγαν οι επιστήμονες. Αν λοιπόν έχει δίκιο ο Αγκάμπεν και υπάρχει μια εξουσία που θέλει να μας τρομοκρατήσει και να μας ελέγξει, αυτή η εξουσία δεν είναι οι πολιτικοί, αλλά οι γιατροί. Βρισκόμαστε δηλαδή μπροστά σε μια συνωμοσία με πρωταγωνιστές τις άσπρες μπλούζες (που έχει και μια μαζοχιστική πλευρά, αφού οι γιατροί και οι νοσηλευτές είναι οι πιο εκτεθειμένοι απέναντι στον ιό). Μια αντίστοιχη συνωμοσία είχε καταγγείλει και ο Στάλιν την παραμονή του θανάτου του…

Αρκετά λοιπόν με τις προλήψεις, τις ασυναρτησίες και τους γκουρού, ακόμη κι αν πρόκειται για φιλοσόφους ή ψυχαναλυτές, καταλήγει ο διευθυντής του Micromega. Στα εγχειρίδια της λογικής, και στο λήμμα «πλάνη», θα πρέπει να προστεθεί μια καινούργια κατηγορία: η πλάνη του Αγκάμπεν.

Καρλ Σμιτ (1888-1985)
Ο κυρίαρχος δικτάτορας

Στο βιβλίο του «Η έννοια του πολιτικού» (εκδ. Κριτική), ο γερμανός φιλόσοφος Καρλ Σμιτ – γνωστός και ως «εστεμμένος νομικός του Γ’ Ράιχ» – υποστηρίζει ότι μόνο ένας κυρίαρχος δικτάτορας, απαλλαγμένος από την πεποίθηση ότι όλοι οι άνθρωποι είναι από τη φύση τους ελεύθεροι και ίσοι, μπορεί να κάνει με σαφήνεια τη διάκριση ανάμεσα σε φίλο και εχθρό και κατά συνέπεια να δράσει αποφασιστικά για την υπεράσπιση της χώρας του. Η άποψη αυτή, που περιλαμβάνεται στη θεωρία του για την κατάσταση έκτακτης ανάγκης, στοίχειωνε ανέκαθεν πολλούς διανοουμένους, μεταξύ των οποίων και τον Τζόρτζιο Αγκάμπεν. Δεν τους νομιμοποιεί όμως να κατηγορούν σήμερα συλλήβδην τη Δύση, ή τον κακό καπιταλισμό, ότι εκμεταλλεύονται την επιδημία – ή την «επονομαζόμενη επιδημία» – για να προωθήσουν τους σκοτεινούς τους στόχους. Η δημοκρατία, όσο κι αν δεν το πιστεύουν, έχει τα μέσα να αμυνθεί.