Η στάθμιση της ζωής {LF}και του θανάτου

Η εύλογη παγκόσμια ανησυχία για την πανδημία του Covid-19 οφείλεται σίγουρα στο γεγονός ότι η μεγάλη μεταδοτικότητα και διασπορά που έχει ένα νέο παθογόνο ακόμη και με σχετικά χαμηλή θνησιμότητα θα οδηγήσει σε μεγάλο αριθμό θυμάτων. Εξού και η παγκόσμια προσπάθεια να ληφθούν μέτρα για να «χαμηλώσει η καμπύλη» και να αποφύγουμε την κατάρρευση των συστημάτων υγείας και τον μεγάλο αριθμό επιπλέον θυμάτων που θα είχε ένα τέτοιο ενδεχόμενο.

Ωστόσο, οποιαδήποτε εξέταση των στατιστικών για τη θνησιμότητα, σε εθνικό και παγκόσμιο επίπεδο, θα μας αποκάλυπτε ότι δεν είναι ίδιος ο φόβος ή η ανησυχία μας για όλες τις αιτίες θανάτου, ακόμη και εάν η στατιστική τους βαρύτητα μπορεί να είναι ιδιαίτερα σημαντική.

Από τη μια, αντιμέτωποι στον αναπτυγμένο κόσμο με ένα νέο λοιμώδες παθογόνο, που μας προκαλεί εύλογο φόβο, προσπερνάμε ότι σε μεγάλο μέρος του πλανήτη άνθρωποι πεθαίνουν από ιατρικά αντιμετωπίσιμα λοιμώδη νοσήματα εξαιτίας της μη πρόσβασης σε επαρκείς υπηρεσίες υγείας.

Από τη άλλη, αισθανόμαστε, ειδικά στον αναπτυγμένο κόσμο, ότι η νέα επιδημία μάς απειλεί ακριβώς επειδή ταυτίσαμε την πρόοδο με την εξάλειψη των απειλών από επιδημίες και ότι αυτό αποτελεί έναν αδόκητο θάνατο. Μικρή σημασία έχει ότι με την επέκταση του προσδόκιμου ζωής οι λοιμώξεις του αναπνευστικού, από την εποχική γρίπη μέχρις τις πνευμονίες, αποτελούσαν μια ανερχόμενη αιτία θανάτου κυρίως επειδή μπορούσαν να επιβαρύνουν την κατάσταση ανθρώπων με βαριά υποκείμενα νοσήματα. Αυτό που μετράει στη συλλογική συνείδηση είναι το ότι «δεν μπορούμε να έχουμε επιδημίες». Ούτε βέβαια μας απασχολεί όσο πρέπει το γεγονός ότι η τρέχουσα εκδοχή πανδημιών έχει να κάνει και με το κυρίαρχο μοντέλο ανάπτυξης, από την επέκταση προς οικοσυστήματα χωρίς ανθρώπινη παρουσία μέχρι την ούτως ή άλλως περιβαλλοντικά επιβαρυντική επέκταση των αεροπορικών ταξιδιών που επιτρέπουν ταχύτατη παγκόσμια εξάπλωση επιδημιών και φυσικά τη δημιουργία μεγα-πόλεων με πάνω από 10 εκατομμύρια κατοίκους που διευκολύνει τη διαμόρφωση «τοπικών εστιών», από την Ουχάν μέχρι τη Νέα Υόρκη.

ΤΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΕΜΕΙΣ. Κυρίως αυτό που φαίνεται είναι ένας ιδιότυπος καταμερισμός. Φερόμαστε ως εάν να υπάρχουν ασθένειες και μορφές θνησιμότητας που είναι ευθύνη του συστήματος υγείας και της επιστήμης να τις εξαλείψει εξαρχής και μορφές θνησιμότητας που τις αναγνωρίζουμε ως ενεργές και όπου ζητάμε από το σύστημα υγείας και την επιστήμη να παρέμβει, αφού πρώτα εμείς εκθέσουμε εαυτούς σε κίνδυνο. Μας προκαλεί τρόμο το αστάθμητο της έκθεσης σε μια πανδημία, που ακόμη δεν γνωρίζουμε τον μηχανισμό που την κάνει ιδιαίτερα απειλητική σε ένα ποσοστό του πληθυσμού, αλλά την ίδια ώρα υπερασπιζόμαστε τις διαιτητικές μας επιλογές, την κατανάλωση αλκοόλ, το κάπνισμα, τη μη άθληση, επιλογές που έχουν συσχέτιση με πολύ μεγάλο μέρος της τρέχουσας θνησιμότητας στις αναπτυγμένες κοινωνίες, ως τμήμα της αυτοδιάθεσής μας, έστω και εάν ελπίζουμε ότι θα μπορέσουμε να τις τροποποιήσουμε αρκετά έγκαιρα ώστε να δώσουμε ένα μεγαλύτερο περιθώριο στο σύστημα υγείας να παρατείνει τη ζωή μας.

Ούτε βέβαια, σταθμίζουμε πάντα και με τον ίδιο τρόπο τις απειλές που έρχονται από τους ίδιους τους όρους οργάνωσης της κοινωνικής ζωής. Για παράδειγμα, παρότι έχουμε μια γενική εικόνα των επιπτώσεων από τη ρύπανση του περιβάλλοντος στην υγεία μας, σπανίως συνειδητοποιούμε ότι αποτελεί σημαντική παράμετρο της θνησιμότητας στον πλανήτη σήμερα. Ακόμη λιγότερο αντιλαμβανόμαστε ότι το αυξημένο κοινωνικοοικονομικό στρες που φέρνει η εντεινόμενη επισφάλεια των κοινωνιών του «υπαρκτού νεοφιλελευθερισμού» έχει επίπτωση στην υγεία των πληθυσμών.

Ολα αυτά έχουν σημασία για έναν βασικό λόγο. Η παγκόσμια κινητοποίηση για τον Covid-19 περιλαμβάνει τη μεγαλύτερη ίσως προσπάθεια αλλαγής συμπεριφοράς των ανθρώπων, με τα παγκόσμια μέτρα της μορφής «μένουμε σπίτι», αλλά και μια εντυπωσιακής κλίμακας διάθεση οικονομικών πόρων από τα κράτη για την αποφυγή της κοινωνικής καταστροφής.

Το ερώτημα είναι εάν μπορούμε να επιδείξουμε μια ανάλογη διάθεση να αλλάξουμε ριζικά το κοινωνικό μας υπόδειγμα και για άλλους κινδύνους, εξίσου άμεσους. Η κλιματική αλλαγή δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί χωρίς αλλαγή συνηθειών και καταναλωτικών πρακτικών, χωρίς ριζική απεξάρτηση από το ιδιωτικό αυτοκίνητο, χωρίς περιορισμό των αεροπορικών ταξιδιών, χωρίς πολύ μεγαλύτερης κλίμακας ανακύκλωση. Η αντιμετώπιση των ανισοτήτων και της επισφάλειας περνάει και μέσα από τη ριζική αναδιανομή πλούτου, την πρόταξη των κοινωνικών προτεραιοτήτων έναντι των επιχειρηματικών κερδών, την αναβάθμιση της κρατικής παρέμβασης. Πόσο διατεθειμένοι είμαστε να επεκτείνουμε τα μαθήματα από τη μάχη της πανδημίας και σε αυτά τα πεδία;

Η αναγκαία σπατάλη

Οι δαπάνες για τα δημόσια συστήματα υγείας αντιμετωπίστηκαν ως σπατάλη. Η πίεση ήταν για μείωση του κόστους λειτουργίας. Οι διεκδικήσεις για περισσότερες νοσοκομειακές κλίνες και ΜΕΘ αντιμετωπίζονταν ως δημοσιονομικοί εκτροχιασμοί. Ακόμη και η ανάγκη να υπάρχει πάντα επαρκές απόθεμα ασφαλείας σε μάσκες, γάντια και προστατευτικό εξοπλισμό θεωρήθηκε παρωχημένη, εφόσον όταν χρειαστεί θα «αναλάβει η αγορά». Ομως, όταν ακόμη και χώρες του G7 βρέθηκαν χωρίς αποθέματα μασκών και αναπνευστήρων, καταλάβαμε πόσο αναγκαίες ήταν ορισμένες «σπατάλες».