Φωνή στους αντιήρωες της καθημερινότητας

Τα ίχνη του σινεμά υπάρχουν σε απρόβλεπτα σημεία στο σπίτι του Μενέλαου Καραμαγγιώλη. Καθώς μετακινεί την κάμερα του λάπτοπ για μια εικονική ξενάγηση μέσα στο διαμέρισμά του ξεπροβάλλει πάνω από ένα μικρό ξύλινο γραφείο μια γιγάντια αφίσα από το «Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιον» του Παζολίνι. Aπό τις δικές του ταινίες «Black Out» και «J.A.C.E.», ένα αεροπλάνο και ένας ελέφαντας καλύπτουν την οροφή και τον τοίχο της κουζίνας. Η αφίσα του «Καζανόβα» του Φελίνι, με τον Ντόναλντ Σάδερλαντ αλλόκοτο, διεστραμμένο, τραγικό αλλά αξέχαστο, δεσπόζει στον τοίχο του δωματίου όπου άνοιξε η οθόνη του λάπτοπ. Οι μέρες του κορωνοϊού έχουν αλλάξει το πρόγραμμα του σκηνοθέτη-ραδιοφωνικού δημιουργού. Οι δύο εκπομπές του Σαββατοκύριακου στο Τρίτο Πρόγραμμα της ΕΡΑ χρειάζονται πατέντες επίλυσης θεμάτων εγγύτητας για να συνεχιστούν.

«Η εγγύτητα μας δυσκολεύει στις ηχογραφήσεις. Είναι ο χώρος του στούντιο που δεν αερίζεται. Προσπαθούμε να βρούμε πατέντες για να αποφύγουμε την εγγύτητα. Είναι περίπλοκες οι εκπομπές μου επειδή ο λόγος είναι συγκεκριμένος, συνειρμικός, δένει με τη μουσική σε συγκεκριμένα σημεία. Δεν είναι σαν podcast που λες κάτι και πέφτει η μουσική. Κάθε εκπομπή είναι ένα σενάριο, είναι μια ραδιοφωνική ταινία όπως τη λέμε. Εχει πολλές ώρες μοντάζ και ηχητικής επεξεργασίας. Υπάρχει έτοιμο ένα σενάριο που πηγαίνω με αυτό στο στούντιο και για να ολοκληρωθεί η εκπομπή, μετά την ηχογράφηση μεσολαβεί ένα μοντάζ οκτώ ωρών».

Τι είναι το θέμα αυτών των εκπομπών;

Κάθε φορά το καθορίζει ο ήρωας της συγκεκριμένης εκπομπής. Κάθε φορά ο ήρωας έχει μια ανάγκη, ένα αίτημα, κάτι ψάχνει. Η πιο πρόσφατη (σ.σ.: οι κυριακάτικες εκπομπές του έχουν τίτλο «Πού πάει η μουσική όταν δεν την ακούμε πιά;») αρχίζει με τον ήρωα να λέει ότι δεν μπορεί τον αποκλεισμό. Ολοι τού έλεγαν να περιπλανιέται, να γυρνάει διαρκώς αν θέλει να ανακαλύψει το αληθινό νόημα της ζωής. Και τώρα του λένε να ζήσει περιορισμένος στα λίγα τετραγωνικά ενός σπιτιού, να μην μπορεί να ταξιδέψει σε άλλη χώρα, να μη συναντάει άλλους ανθρώπους, και κυρίως να μην τους πλησιάζει και να μην τους αγγίζει. Εκείνος δεν ξέρει πώς γίνεται να ζει κανείς περιορισμένος. Και έρχεται ο Μπόρχες για να του δείξει πώς νικάει κανείς τον περιορισμό: όπως ένας τυφλός καταφέρνει να «βλέπει», να γράφει, να διαβάζει, να ταξιδεύει και να δημιουργεί. Και μαζί έρχονται ο Καβάφης, ο Τζόις κι ο Μπρεχτ κι όσοι τόλμησαν να περιπλανιόνται, με κάθε τρόπο, συνεχώς, μέχρι να ανακαλύψουν τη σπηλιά της αλήθειας. Γιατί όσοι γυρνάνε, δεν γερνάνε: ταξιδεύουν. Και αν πραγματικά αγαπάς το ταξίδι, κανείς και τίποτα δεν μπορεί να σου το στερήσει.

Στην άλλη εκπομπή, που ακούγεται κάθε Σάββατο, τον «Αυτόματο τηλεφωνητή», συνομιλείς σε δεύτερο πρόσωπο με τους ακροατές σου.

Ευγνωμονώ τα social media σε έναν βαθμό. Επί χρόνια έπαιρνα επιστολές, αργότερα και φαξ από ακροατές. Από τότε που ανεβαίνουν οι εκπομπές στο web υπάρχει πολύ ενδιαφέρουσα επαφή με το κοινό. Ειδικά τελευταία μού έρχονται μηνύματα που επισημαίνουν – μέσα και στις υπερβολές ενός επαίνου – πόσο χρήσιμη τους είναι η εκπομπή. Βρίσκω λοιπόν πού να ρίξω περισσότερο βάρος. Παίρνω σοβαρά το σχόλιο και κάποιες κατευθύνσεις που δεν τις είχα δει ή κάποιες άλλες διαστάσεις ενός θέματος που δεν τις είχα φανταστεί. Γι’ αυτό και αρκετοί ακροατές του «Αυτόματου Τηλεφωνητή» ταυτίζονται με τον αποδέκτη της εκπομπής. Με ενθαρρύνει αυτό γιατί πίστευα ότι μπαίνω και αυθαιρετώ στις ζωές των ανθρώπων και τσαλαβουτάω με τρόπο επιπόλαιο. Μου αρέσει που το ραδιόφωνο, το οποίο πριν από χρόνια, γύρω στο 2000, πιστεύαμε ότι πέθανε, έχει αποκτήσει πρωτεύουσα σημασία, διαφοροποιώντας το κοινό του από την τηλεόραση και δημιουργώντας μια στέρεη σχέση μαζί του. Ειδικά σε μια εποχή που πυροβολείσαι με εικόνες από την τηλεόραση, το κινητό, από διαφημίσεις, έρχεται το ραδιόφωνο και σου προσφέρει μιαν άλλη σχέση επικοινωνίας, η οποία μάλλον είναι πολύτιμη και όχι ληγμένη ή παλιομοδίτικη.

Στο ραδιόφωνο έχει σημασία η θεραπευτική αίσθηση της φωνής όσων δουλεύουν στο μέσο. Δεν σου φαίνεται ότι στην τηλεόραση οι φωνές ακούγονται συχνά άδειες, χωρίς συναίσθημα;

«Οταν ξυπνώ έξι το πρωί ή κατά τις εννέα το βράδυ που ανοίγω την τηλεόραση γιατί έχει διάφορα ενημερωτικά λάιβ για τον κορωνοϊό, νιώθω κάτι που με τρελαίνει. Δεν είναι μόνο η φωνή, είναι και η εκφορά της υστερίας. Ειδικά στις πρωινές εκπομπές, ίσως επειδή οι άνθρωποι νιώθουν εκτεθειμένοι με την εικόνα τους και δεν το ελέγχουν, ή θα ναρκισσεύονται με τον εαυτό τους που τον κοιτάνε απέναντι – και είναι αστείο – ή θα βγάζουν μια υστερική φωνή που ακόμα και την εκφορά του «καλημέρα σας» τη νιώθεις επιθετική. Δεν έχουν τη δυνατότητα να ελέγξουν το μέσο τους.

Και αντιμετωπίζουν τους καλεσμένους επιστήμονες όπως οι πιστοί που ζητάνε συμβουλές για να μη διαπράξουν αμαρτία.

Μιλάνε σαν πιστοί, ακριβώς. Τους απευθύνονται περιμένοντας τη Δευτέρα Παρουσία. Ενώ στο ραδιόφωνο δεν σε καταδυναστεύουν με τις εικόνες τους. Μέσα στον χώρο σου μπορείς να κάνεις ό,τι θέλεις. Δεν έρχεται ένα φωτάκι να σου λέει «κοίτα εμένα». Είμαι στο Γ’ Πρόγραμμα από το 1987. Τα πρώτα χρόνια δεν επιτρεπόταν να βάζεις άλλο είδος από κλασική μουσική. Μέσα από social media κατάλαβα ότι το κοινό είναι μεγάλο. Νομίζω ότι σύντομα θα δούμε και άλλα τέτοια προγράμματα, βελτιωμένα.

Ο Μενέλαος Καραμαγγιώλης δεν σταματά να δίνει φωνή στους αντιήρωες της καθημερινότητας και να τους καταγράφει στις ταινίες-ντοκιμαντέρ του. Το 1989 ξεκίνησε με το ντοκιμαντέρ «Ρομ» για τους Τσιγγάνους. Υστερα από 30 χρόνια το «Ρομ» πέρασε στο πρόγραμμα της Cinémathèque Française, της μεγαλύτερης αρχειοθήκης στον κόσμο σε ταινίες, ντοκουμέντα και μουσειακό υλικό, και εντάχθηκε στη λίστα με τα δέκα καλύτερα ντοκιμαντέρ του αβανγκάρντ σινεμά ταξιδεύοντας σε κινηματογραφικά φεστιβάλ. Στο μεταξύ η σειρά ντοκιμαντέρ «Συναντήσεις με αξιοσημείωτους ανθρώπους» δημιούργησε ένα μείγμα χαρακτήρων οι οποίοι για διαφορετικούς λόγους διεκδικούν το «αύριο».

Τελευταία το επιχειρεί και με τη διαδραστική τεχνολογία απλώνοντας τη σημασία των ήχων και των εικόνων στα βίντεο που παρουσιάζονται σε αίθουσες τέχνης στο εξωτερικό και σε διοργανώσεις με έμφαση στην τέχνη των νέων μέσων. Οπως η ταινία «No one will kill you, anymore than if you were a corpse» που ξεκίνησε να προβάλλεται στη Rodeo, συνέχισε στη Βαρκελώνη και θα παιχτεί και στο Μπέρκλεϊ για να γίνει και συζήτηση με τους φοιτητές. Γυρίστηκε όλη παράνομα στην Ελλάδα και θέμα της είναι τα αδέσποτα και ένα παράνομο κυνοκομείο στον Ασπρόπυργο σε έναν οικισμό που επίσης δεν έχει άδεια. Μόλις 10 λεπτά από την Αθήνα.

Υπάρχει μια έγνοια για τη ζωή των άλλων;

Δεν είναι χαρακτηρολογικό, είναι απλά μια ανάγκη. Δεν θες να είσαι φιλάνθρωπος με τη διακοσμητική έννοια του όρου. Στο αστικό χωριό της Κυψέλης, όπως τη λέω, υπάρχει μεγάλη αλληλεγγύη. Οι κάτοικοι της περιοχής γέμισαν με χαρτιά κολλημένα σε διάφορα σημεία τους δρόμους, όπου αναφέρονται στους ηλικιωμένους που ζούνε μόνοι σε πολυκατοικίες και υπενθυμίζουν να τους βοηθάμε. Αυτές τις μέρες επίσης, στην ουρά για ψώνια, αν έχεις φορτωμένο καλάθι σου παραχωρούν τη σειρά τους. Κινήσεις που δεν τις έβλεπα προηγουμένως. Λόγω των ταινιών που έχω κάνει, κρατώ σχέσεις με τους πρωταγωνιστές τους. Ετσι συνεργάστηκα με μια οργάνωση, ώστε να μεταφραστούν στη γλώσσα των Τσιγγάνων οι οδηγίες προφύλαξης για την αποφυγή μετάδοσης του κορωνοϊού. Αυτή τη στιγμή πέρα από εμάς στο κέντρο της πόλης υπάρχουν πληθυσμοί που δεν παίρνουν εύκολα την πληροφορία και την ενημέρωση που μας δίνει κάθε απόγευμα ο Τσιόδρας. Επομένως κάπως πρέπει να τους έχουμε στη σκέψη μας και να τους βοηθήσουμε να προφυλαχτούν ανάλογα. Ωστόσο με ενδιαφέρει η επινοητικότητα που αναγκαζόμαστε να αναπτύξουμε μέσα σε αυτή τη συνθήκη. Οταν έχει δημιουργηθεί μια σχέση με κάποιον και σου ζητά βοήθεια να βρει μια λύση, τότε νιώθω ότι υπάρχουν πράγματα που δεν τα γνωρίζω και θέλω να τα μοιραστώ. Πρέπει όλοι να καταλάβουμε ότι υπάρχει κάποιος άλλος που και δίπλα μας να είναι πολλές φορές είναι αόρατος.

Μήπως με αυτές τις παρατηρήσεις για τις νέες συμπεριφορές μαζεύεις υλικό για επόμενο πρότζεκτ;

Εδώ, στο τώρα, είναι το πρότζεκτ. Με έχει σώσει το Instagram, γιατί μπορείς να κάνεις κάθε μέρα μια δήλωση με εικόνα και αυτή να βρει τους αποδέκτες της άμεσα. Αλλωστε εδώ και καιρό ετοίμαζα ένα νέο πρότζεκτ που θα το έδειχνα τον Μάιο. Τους «Afro-Greeks». Είναι οι Ελληνες δεύτερης γενιάς από την Αφρική. Οι οποίοι γεννήθηκαν και μεγάλωσαν εδώ, μιλάνε ελληνικά, δουλεύουν εδώ. Αλλά οι περισσότεροι δεν έχουν διαβατήριο ή επίσημα χαρτιά. Βρίσκουν προσωρινές ανανεώσεις για άδειες ασύλου, τις οποίες αλλάζουν. Οι περισσότεροι από τους ήρωες αυτού του έργου είναι καλλιτέχνες αλλά ζουν ως βιοπαλαιστές. Εργάζονται κυρίως στα delivery, είναι σερβιτόροι και μετά κάνουν την τέχνη τους, είτε είναι χορευτές και μουσικοί είτε εικαστικοί. Το γυρίζω ήδη πέντε χρόνια έχοντας κάνει μία σειρά από πολλά βίντεο. Η συνέχεια που θα ακολουθούσε ήταν μια παρουσίαση των Afro-Greeks σε έναν χώρο τέχνης. Ομως ήρθαν τα μέτρα περιορισμού και… αναμένουμε.