Οίκοι, οίκοθεν, οίκαδε

Πριν από την Ιστορία, το έπος αφηγήθηκε τα πάθη και τους καημούς του ανθρώπου που δεν έχουν τελειωμό, όπως γράφει και ο Παπαδιαμάντης. Στον Ομηρο, λοιπόν, την παλιότερη γραπτή, και πριν, προφορική συνείδηση του Ελληνα (που έγινε με την παιδεία και τη συνείδηση, τουλάχιστον του δυτικού ανθρώπου) υπάρχει πάντα ο νόστος, η επιστροφή στην πατρίδα, που δεν ήταν τίποτε άλλο από επιστροφή στον οίκο, στο σπίτι, το σύμβολο του γενέθλιου τόπου. Εξάλλου, η λαϊκή και η λόγια παράδοση δύο όρια γνωρίζει, το λίκνο και τον τάφο.

Νόστιμον ήμαρ ήταν η ημέρα επιστροφής στο σπίτι, στο σύμβολο αναφοράς της πατρίδας. Εξάλλου (και επιτρέψτε μου τη γλωσσική περιπέτεια) πατρίς είναι επίθετο, όπως κι άλλες φορές έχω σημειώσει, όπως έλεγαν τα παλιά ελληνικά, επίθετο μονογενές, κατά παράλειψη του ουσιαστικού γαία, πατρίς γαία, η γη του πατέρα μου και (εξαίσια ελληνική γλώσσα) μητέρα πατρίδα!

Νόστιμον ήμαρ ήταν η επιστροφή στο λίκνο, στο σπίτι, την οικία και αυτό το λίκνο είχε ριζιμιά γνωρίσματα: γεύσεις, μυρωδιές, αγγίγματα, ήχους και θέα. Εξάλλου, μέσα στον οίκο πρωτακούγεται το κλάμα του μωρού, αφού για χρόνια, αιώνες, οι μάνες στο σπίτι ξεγεννούσαν και στο σπίτι το νεογνό πρωτογευόταν το μητρικό γάλα και αφουγκραζόταν τους διάσπαρτους ήχους, το τρίξιμο της οροφής, τον θόρυβο του ανέμου έξω από τα παράθυρα, τις βροντές, αλλά και τα κρωξίματα των ποντικών στο ταβάνι και το γάβγισμα του φύλακα σκύλου και το κάρισμα της αχόρταγης γάτας και, βέβαια, το εθνικό κακάρισμα του κόκορα. Και για τον ξενιτεμένο, όπως εξαίσια το καταθέτει ο Ομηρος, η ελπίδα να δει τον καπνόν αποθρώσκοντα, καθώς ουριοδρομεί, δραπετεύοντας από την καπνοδόχο προς τον αίθριο ή τον μπουρινιασμένο ουρανό.

Εχω κι άλλοτε καταφύγει στη συνταρακτική περιπέτεια των λέξεων για να θυμίσω πως η μέρα της επιστροφής στον οίκο, τον νόστο, η λαχτάρα να γευτεί ο ξενιτεμένος το φαγητό της μάνας του που ετοιμάζεται στο τζάκι ή στον φούρνο, η γεύση της μητρικής μαγειρικής ονομάζεται νοστιμιά. Η γεύση της επιστροφής στις οικείες τροφές, στις πόσεις και στις βρώσεις. Αλλά και η αναχώρηση για την ξενιτιά οίκοθεν, μακριά από τον οίκο, για τις πρώτες μέρες του ταξιδιού συντροφευόταν από μια πετσέτα γεμάτη φαγητά (κυρίως πίτες και παξιμάδια) και ένα παγούρι με ρακή. Υπήρξαμε, μαζί με άλλους, βέβαια, λαούς, μετανάστες, γι’ αυτό τα τραγούδια της ξενιτιάς είναι ισόποσα σε αριθμό με τα τραγούδια της αγάπης και, αυτονόητα, με τα τραγούδια του Κάτω Κόσμου. Ο μέγας Κάλβος το είχε μνημειώσει ανεπανάληπτα: «Ας μη μου δώσει ο θάνατος εις ξένην γη τον τάφον. Είναι γλυκύς ο θάνατος, όταν κοιμώμεθα εις την πατρίδα». Ο ξενιτεμένος έχει πάγια αναφορά, όνειρο και ελπίδα γυρισμό στον οίκο. Σε έναν Χορό του Ευριπίδη οι σκλάβες σε ξένη γη γυναίκες τραγουδούν και φαντάζονται να ήταν πουλιά να πέταγαν και να έφταναν στην πατρική γη και να έβλεπαν από ψηλά το πανηγύρι και να σέρνουν τον χορό οι πατέρες ή οι μάνες τους.

Ιδού, λοιπόν, γιατί η αμπάριζα του ανθρώπου είναι η γενέθλια γη και σταθερό σημείο της ο οίκος, το σπίτι, ορμητήριο και καταφύγιο. Από αυτό το σπίτι έφευγε η κόρη ως νύφη, με τα όργανα και τα προικιά, για να πάει στο σπίτι του γαμπρού. Από αυτό το σπίτι έφευγε για τον στρατό, την ξενιτιά, την εξορία, τη φυλακή και, σίγουρα, για το κοιμητήριο – παππούς, γιαγιά, πατέρας, μάνα και, συχνά, παιδιά και νήπια. Σε αυτό το σπίτι και σε κάθε γωνιά του έχει στραφεί, συνήθως, η προσοχή των ποιητών, των συγγραφέων, των ζωγράφων. Το τζάκι, εστία θέρμανσης και παρασκευής του φαγητού. Και με τα σκαμνάκια απέναντι και τα έκπληκτα μάτια και τα αυτιά των παιδιών η γοητεία των παραμυθιών, των αναμνήσεων του παππού από τις πολύχρονες εκστρατείες και τα μυστήρια των χωρών που έγιναν συχνά τόπος πολιτισμού, δυστυχίας και ψευδαισθήσεων.

Παλιότερα το σπίτι στο υπόγειο ή στο ισόγειο ήταν αποθήκη των προϊόντων της γης και της εργασίας των κατοίκων τους. Τα πιθάρια με το λάδι, τα βαρέλια με το κρασί και το ξίδι, τα δοχεία με το λίπος και τα λουκάνικα, τα τσουβάλια με το αλεύρι, τη φακή, τα ρεβίθια, τα φασόλια, τα τουλούμια με τη φέτα, η κεφαλογραβιέρα να κρέμεται στο πατάρι, τα σκόρδα και τα κρεμμύδια αρμαθιές και οι τσαπέλες με τα σύκα. Εκεί παραδίπλα και ο αργαλειός που γενιές γυναικών ύφαναν κιλίμια, μπαντανίες, κουρελούδες, πιτσίτες, κουβέρτες, φανέλες, κάλτσες και άλλα σκουτιά. Και έξω στην αυλή ο φούρνος και το μεγάλο καζάνι για την πλύση, για την παρασκευή του σαπουνιού. Ακόμη

και στο σαλόνι του σπιτιού, στην κάμαρα που άνοιγε για τις γιορτές (γάμους, βαφτίσια, νεκρόδειπνα, αρραβώνες και φιλοξενίες), πάνω στην τραπεζαρία εκατοντάδες μεταξοσκώληκες, μασουλώντας κληματόφυλλα, ετοίμαζαν να προσφέρουν το μετάξι. Στην αυλή οι όρνιθες, το γουρούνι, τα κουνέλια στα κλουβιά, οι γαλοπούλες και ο σπαθάτος κόκορας.

Αγαπητοί αναγνώστες, αυτός ο «κόσμος» είναι η πατρίδα, ο οίκος, η αμπάριζα, όπου ερχόμαστε στον κόσμο και αναχωρούμε ανεπιστρεπτί. Ακόμα και στο κλίμα της Αθηναϊκής Δημοκρατίας, όπου κυριαρχεί ο χώρος και οι τελετές της Αγοράς, η αναφορά είναι ο οίκος, υπέρ εστιών γίνονται οι αγώνες και οι ανέστιοι είναι όσοι στερούνται την προστασία ή τη θαλπωρή ή και το καταφύγιο του οίκου.

Στα δύσκολα, δίσεκτα χρόνια (400) της σκλαβιάς το σπίτι και οι οικείες τελετές, από το νανούρισμα ως το μοιρολόι, τους γαμήλιους χορούς, τις γιορτάδες μέρες, την αναχώρηση για την ξενιτιά και την επιστροφή από τον πόλεμο και την εξορία, τη φυλακή, τους εμπορικούς δρόμους, ήταν ό,τι συντήρησε το γένος. Οταν, μετά την αστική επανάσταση, η Ευρώπη οικοδόμησε νέους θεσμούς, ο οίκος, το σπίτι, ήταν το κέντρο που αντικατέστησε την Αρχαία Αγορά. Στον «Βασιλικό» του Αντωνίου Μάτεσι, όπως και στο αρχοντικό του Βιολάντη, όπως στο «Σπίτι της Μπερνάρντα Αλμπα» και στα οχυρωμένα σπίτια του Τσέχοφ και στα μυστικά του σπιτιού της Εντα Γκάμπλερ, αλλά και παλιότερα (στην αυγή του αστισμού) στο «Καινούργιο σπίτι» του Γκολντόνι, ξανανάβει η αρχαία Εστία και συγκροτούνται το αστικό ήθος και η κρυψίνοια. Οι τοίχοι του σπιτιού φυλάγουν το μυστικό της Εντα Γκάμπλερ, της Στέλλας Βιολάντη και της Μπερνάρντα Αλμπα.

Η Βιομηχανική Επανάσταση, αλλά και η μετανάστευση έβγαλαν τη γυναίκα από το σπίτι, αν και της φόρτωσαν, μαζί με τη λάτρα του σπιτιού, και τη νόρμα του εργοστασίου.

Το σπίτι, μετά τους δύο μεγάλους πολέμους, έχασε το πρότερο κύρος του, αλλά το ξαναβρήκε στους μεγάλους λιμούς και λοιμούς, στις Κατοχές και τους Εμφυλίους. Περνάει ο κόσμος σήμερα και ο καθένας ξεχωριστά μια πανδημία που ωθεί τον άνθρωπο στο καταφύγιο της Εστίας. Μένω στο σπίτι είναι σαν να επιστρέφω στην ασφάλεια του ομφάλιου λώρου, παίρνω αμπάριζα από την ανθρώπινη περιπέτεια χιλιετηρίδων και ανανεώνω το μότο – στίχο του Διονυσίου Σολωμού: «Από βυθό σ’ άλλο βυθό, ώσπου δεν ήταν άλλος και κείθε βγήκε ανίκητος». Πού; Πώς; Στο πολιορκημένο Καλυβάκι – Μεσολόγγι.