«Είμαστε στην ίδια {LF}βάρκα, ηλίθιε»

Η πανδημία COVID-19 που ενέσκηψε σε παγκόσμιο επίπεδο – σκληρή «σαν του θανάτου τη γροθιά», όπως λέει ο Γκάτσος στην «Αθανασία» – επέφερε δραματικές αλλαγές όχι μόνο σε θέματα υγείας αλλά και παγκόσμιας οικονομίας καθώς και κοινωνικής και πολιτικής οργάνωσης δοκιμάζοντας τα όρια των δύο μεταπολεμικά κυρίαρχων θεωρητικών προσεγγίσεων στις διεθνείς σχέσεις.

Για τους θιασώτες του πολιτικού ρεαλισμού η κρίση του κορωνοϊού επανέφερε στο προσκήνιο το έθνος – κράτος, το «φυσικό καταφύγιο» των ανθρώπων όταν βρίσκονται αντιμέτωποι με καταστάσεις υψηλού κινδύνου. Σε αυτό έδειξαν να στρέφονται πρώτα και από αυτό να αναμένουν προστασία οι πολίτες όχι μόνον «ανελεύθερων δημοκρατιών» (Κίνα, Ρωσία, Τουρκία, Ινδία, Βραζιλία) αλλά και των Ηνωμένων Πολιτειών καθώς και των κρατών – μελών της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Το έθνος – κράτος επανέκαμψε μεν αλλά με την προσωρινότητα και την ανεπάρκεια που χαρακτηρίζει κάθε κράτος, όσο μεγάλο και ισχυρό και αν είναι από πλευράς πόρων και δυνατοτήτων, απέναντι σε μια ταχέως εξαπλούμενη πανδημία που μπορεί να λειτουργεί ως «πολλαπλασιαστής απειλών», είτε ενισχύοντας ήδη υφιστάμενες ενδοκρατικές και διακρατικές τρωτότητες είτε δημιουργώντας νέες απειλές και προκλήσεις ασφάλειας. Το κλείσιμο των συνόρων μπορεί έτσι να ενίσχυσε σε πρώτο χρόνο την αίσθηση της ασφάλειας της ζωής των πολιτών, δηλαδή της «Ασφάλειας Υγείας», αποδυνάμωσε όμως και έθεσε σε διακινδύνευση – τόσο βραχυπρόθεσμα όσο και μεσοπρόθεσμα – όλες τις υπόλοιπες συνιστώσες της «Ανθρώπινης Ασφάλειας»,  δηλαδή την «Ασφάλεια Τροφίμων», την «Περιβαλλοντική Ασφάλεια», την «Προσωπική Ασφάλεια», την «Πολιτική Ασφάλεια», την «Κοινωνική Ασφάλεια» και κυρίως την «Οικονομική Ασφάλεια». Πράγματι σε μια Ενωση που χρειάστηκε μισός αιώνας για την ολοκλήρωση των ευρωπαϊκών οικονομιών, το κλείσιμο των συνόρων για λίγες εβδομάδες ήταν αρκετό για να επιφέρει οικονομικό πλήγμα, μπροστά στο οποίο η χρηματοπιστωτική κρίση και κρίση χρέους του 2009 θα μοιάζει – μας λένε οι οικονομολόγοι – με «παιδική χαρά».

Τα πράγματα μπορούν βεβαίως να εξελιχθούν ακόμη χειρότερα, αφαιρώντας από τα κράτη και αυτή ακόμα την περιορισμένη ικανότητα επίτευξης «Ασφάλειας Υγείας» εάν τη διαχείριση της πανδημίας αναλαμβάνουν λαϊκιστές ηγέτες (Τραμπ, Ερντογάν, Τζόνσον). Ειδικά όσον αφορά τον αμερικανό πρόεδρο, το πέρασμά του από την αρχική άρνηση των συνεπειών της πανδημίας στην αχρείαστα διχαστική του αναφορά στον «κινεζικό ιό» απομάκρυνε ακόμα περισσότερο τους ευρωπαίους συμμάχους του (ειδικότερα εκείνους στους οποίους η Κίνα προσέφερε ιατρικό εξοπλισμό) επιφέροντας έτσι ένα ακόμη πλήγμα στην ήδη δοκιμαζόμενη διατλαντική σχέση καθώς και στην ήδη ξεθωριασμένη εικόνα των ΗΠΑ ως θετικού διαμορφωτή των διεθνών εξελίξεων.

Και η Ευρωπαϊκή Ενωση; Τι έκανε για την αντιμετώπιση μιας σύγχρονης παγκόσμιας απειλής που δοκίμασε τα όρια της φιλελεύθερης προσέγγισης με βάση την οποία οικοδομήθηκε το ευρωπαϊκό πείραμα, ανακαλύπτοντας ότι η συνταγή των ανοικτών συνόρων και της «σύνθετης αλληλεξάρτησης» δεν οδηγεί απαραίτητα σε ειρήνη και ευημερία αλλά σε ανασφάλεια και φόβο; Πολύ λίγα και πολύ αργά, είναι η απάντηση, παραμένοντας απούσα από τον δυναμικό συντονισμό των μελών της για την αποτελεσματική διαχείριση της πανδημίας και ενώ τα ζητήματα της υγείας παρέμειναν στην εθνική αρμοδιότητα των κρατών. Ομως, παρότι τα κράτη – μέλη αποδεικνύονται πιο ανθεκτικά από την Ενωση, δεν σημαίνει ότι μπορούν να τα βγάλουν πέρα μόνα τους. Πράγματι, χωρίς συντονισμό σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η χαλάρωση των μέτρων μετά το πρώτο κύμα αντιμετώπισης της πανδημίας σε ένα κράτος – μέλος μπορεί να σημαίνει την έκρηξη του προβλήματος σε ένα άλλο.

Για την αποτελεσματική αντιμετώπιση της πανδημίας η συνεργασία σε παγκόσμιο επίπεδο και η μεγαλύτερη ολοκλήρωση σε περιφερειακό επίπεδο αποτελούν μονόδρομο. Κανένα κράτος δεν μπορεί να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά τις παγκόσμιες απειλές που αναπτύσσονται σε έναν «όλο και περισσότερο διασυνδεδεμένο και ταυτόχρονα σύνθετο και αντιπαρατιθέμενο κόσμο», όπως επισημαίνεται στην Παγκόσμια Στρατηγική της Ευρωπαϊκής Ενωσης, λειτουργώντας μόνο του. Η αναγνώριση της ανάγκης κοινής αντιμετώπισης των κοινών παγκόσμιων απειλών αποτελεί συνεπώς το πρώτο απολύτως απαραίτητο βήμα.

Μετά την πρώτη αμήχανη στάση, η ΕΕ μπορεί – εκμεταλλευόμενη την τεχνοκρατική της κουλτούρα – να περάσει στην αντεπίθεση αναλαμβάνοντας τις απαραίτητες γενναίες και δραστικές οικονομικές μεταρρυθμίσεις και επεκτείνοντας την αρμοδιότητά της στον τομέα της υγείας σε έκτακτες συνθήκες. Αντίθετα με τις δύο άλλες μεγάλες κρίσεις, τη χρηματοπιστωτική και την προσφυγική / μεταναστευτική, δύο παράγοντες διευκολύνουν σήμερα την ανάληψη αποτελεσματικής δράσης από την ΕΕ. Πρώτον, η αναγνώριση ότι όλα τα κράτη – μέλη είναι εκτεθειμένα (σε μεγάλο ή σε πολύ μεγάλο βαθμό, είτε τώρα είτε λίγο αργότερα) απέναντι στην παγκόσμια απειλή του COVID-19 (πιστεύει πράγματι κανείς ότι αν η υγειονομική κρίση μετατραπεί σε οικονομική καταστροφή θα αφορά μόνον ορισμένους;). Δεύτερον, για την υγειονομική κρίση δεν ευθύνονται τα ευρωπαϊκά κράτη του Νότου ώστε τα κράτη του Βορρά να επαναλάβουν τη μυωπική τιμωρητική λογική του παρελθόντος. Το εθνικό συμφέρον της Γερμανίας δεν ορίζεται πλέον ούτε βραχυπρόθεσμα ούτε μεσοπρόθεσμα με τρόπο διαφορετικό από το ευρωπαϊκό συμφέρον.

Με την πανδημία να δοκιμάζει τα όρια τόσο του πολιτικού ρεαλισμού όσο και του φιλελευθερισμού, την καλύτερη απάντηση φαίνεται να δίνει ο «κονστρουκτιβιστής» Jack Sparrow (ναι, αυτός από την ταινία «Οι Πειρατές της Καραϊβικής»): «Το πρόβλημα δεν είναι το πρόβλημα. Το πρόβλημα είναι η στάση σου απέναντι στο πρόβλημα».

Ο Παναγιώτης Τσάκωνας είναι καθηγητής Διεθνών Σχέσεων και Σπουδών Ασφάλειας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και επικεφαλής του Προγράμματος Ασφάλειας και Τουρκίας στο Ελληνικό Ιδρυμα Ευρωπαϊκής και Εξωτερικής Πολιτικής (ΕΛΙΑΜΕΠ)