Ο κίνδυνος της επόμενης ημέρας

Είναι ποια συντρίμμια φαντάζεται κανείς πως θα μείνουν πίσω του. Οχι μόνο ποιους φόβους θα επαληθεύσει η πανδημία. Αλλά και ποιες προβλέψεις ή ακόμη και ποιες προσδοκίες. Θα είναι τα συντρίμμια μια κοινωνία αποξενωμένων ατόμων που θα διστάζουν για πολύ καιρό να αγγίξουν ο ένας τον άλλον, όπως φοβούνται πολλοί; Θα είναι τα συντρίμμια ο «γερμανικός δεσποτισμός», όπως προσδοκά ο Πασκάλ Μπρικνέρ; Ή θα είναι ολόκληρος ο «νεοφιλελεύθερος καπιταλισμός», όπως προβλέπει ο Αλέξης Τσίπρας;

Υπάρχει ένα νήμα που συνδέει τον φόβο των πολλών, την πρόβλεψη του γάλλου συγγραφέα και την προσδοκία του προέδρου του ΣΥΡΙΖΑ. Κι αυτό το νήμα δεν είναι τίποτε άλλο από την πεποίθηση πως τίποτε μπορεί να είναι το ίδιο την επόμενη μέρα. Πως ο κόσμος άφησε μια ζωή πίσω του την ημέρα μηδέν της καραντίνας για να βρει την επόμενη ημέρα της πανδημίας μια άλλη. Μια ζωή διαφορετική που μπορεί να είναι χειρότερη, αλλά μπορεί να είναι και καλύτερη εάν ο άνθρωπος κινήσει τους ιμάντες της ιστορίας προς τη σωστή κατεύθυνση. Εάν γίνει μετά την καταστροφή, ό,τι δεν έγινε πριν από αυτή.

Είναι ο προβληματισμός που έθεσε ο ιστορικός Αντώνης Λιάκος σε συνέντευξή του στην «Αυγή». Ολες οι μεγάλες δοκιμασίες, από τους πολέμους έως τις κρίσεις και τις επιδημίες, οδήγησαν στην ενίσχυση του κράτους, λέει και συνιστά προσοχή. «Ποιο κράτος θα είναι αυτό;» προσθέτει. «Το κοινωνικό κράτος; Το κράτος που θα αναλάβει τώρα να καλύψει τις ζημιές του ιδιωτικού τομέα, θα δημιουργήσει τεράστια ελλείμματα τα οποία στη συνέχεια θα καλύψει με καταιγίδα περικοπών, ανακεφαλαίωσης τραπεζών και επανιδιωτικοποιήσεων; Ή το οργουελιανό κράτος;».

Ανάμεσα στα συντρίμμια, με λίγα λόγια, μπορεί να είναι οι ατομικές ελευθερίες. Και ο νέος κόσμος να είναι όχι μία, αλλά δυο τρεις δυστοπίες μαζί. Και η «Πανούκλα» του Καμί και το «1984» του Τζορτζ Οργουελ. Ο ιός που φεύγει χωρίς κανένας να ξέρει για πόσο και ο μεγάλος ο αδελφός που έρχεται για να μείνει για πάντα στο ίδιο μετα-αποκαλυπτικό περιβάλλον.

Απέναντι σε αυτήν τη δυστοπική προφητεία, δεν έχει κανείς παρά να δει τα συντρίμμια αλλιώς. Ο Αλέξης Τσίπρας αποφάνθηκε αρθρογραφώντας στο «Εθνος» πως ο κορωνοϊός «σκότωσε το  κυρίαρχο μοντέλο του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού». Σκότωσε, όπως εξήγησε, τις κυρίαρχες αντιλήψεις πως όλα να μπορεί να τα ρυθμίζουν αποτελεσματικά οι αγορές, αλλά και τις κυρίαρχες μεταρρυθμίσεις συρρίκνωσης του Δημόσιου και της δημόσιας υγείας προς όφελος του ιδιωτικού τομέα. «Οι άνθρωποι που έχασαν τη ζωή τους», επισήμανε, «θα  μπορούσαν να είχαν σωθεί, αν αυτά τα μοντέλα, αυτές οι αντιλήψεις και αυτές οι μεταρρυθμίσεις, δεν είχαν επιβληθεί σχεδόν σε όλο τον δυτικό κόσμο, είτε οικειοθελώς από νεοφιλελεύθερες κυβερνήσεις, όπως η σημερινή δική μας, του κ. Μητσοτάκη, είτε υπό τον εκβιασμό του ΔΝΤ και των αγορών».

Αν ο πολιτικός βλέπει καθαρά το τέλος ενός μοντέλου, ο ιστορικός βλέπει τον κίνδυνο ενός φαύλου κύκλου. Αυτός ο κόσμος Κεμάλ δεν θα αλλάξει ποτέ. Το μοντέλο θα είναι πάλι εδώ για να ανακεφαλαιώσει τράπεζες, να ιδιωτικοποιήσει κρατικές εταιρείες, να περικόψει δαπάνες. Θα είναι εδώ για να μαζέψει τα ελλείμματα που θα έχουν δημιουργήσει τα κρατικά πακέτα βοήθειας στην ιδιωτική οικονομία. Ο Κέινς αυτή τη φορά θα δικαιωθεί, στην αγορά θα πέσει κρατικό χρήμα. Αλλά το ποτήρι θα είναι πικρό.

Εκτός εάν τα συντρίμμια είναι η Συμφωνία του Μάαστριχτ και εκείνο το 3% που δεν πρέπει να ξεπερνάει το έλλειμμα ως ποσοστό του ΑΕΠ και σφίγγει σαν θηλιά τις οικονομίες. Εκτός εάν δικαιωθεί ο συγγραφέας που λέει πως ο κανόνας του 3% έχει παρέλθει και πως η πανδημία «έφερε το τέλος του γερμανικού δεσποτισμού στην Ευρώπη του Μάαστριχτ». Για τον Μπρικνέρ είναι σαφές: «Καθώς η Γερμανία βρίσκεται σε δύσκολη κατάσταση κι επιπλέον σημειώνεται εκεί μια αναβίωση του ναζισμού, η Φράου Μέρκελ δεν εισακούγεται πλέον ως Μαντείο».

Σε αυτόν τον φανταστικό διάλογο ανάμεσα στα συντρίμμια, ανάμεσα στα ερωτήματα που θέτει ο ένας και τις βεβαιότητες με τις  οποίες πορεύεται ο άλλος, μπορεί να διακρίνει κανείς το πολιτικό διακύβευμα. Την επόμενη ημέρα, ο κόσμος θα είναι αλλιώς. Αλλά πώς θα είναι; Πιο σοσιαλιστικός, όπως λένε όλοι εκείνοι της αντιπολίτευσης που βλέπουν τον σοσιαλισμό να έρχεται; Πιο ψηφιοποιημένος και διασυνδεδεμένος, όπως θα ήθελε μια κυβέρνηση που ονειρεύεται τη δική της ουτοπία σαν μια e-Ελλάδα; Πιο αλληλέγγυος και πιο συνειδητοποιημένος; Ελεύθερος; Ή, από την άλλη, θα δικαιώσει τον χατζιδακικό Κεμάλ για να μείνει ίδιος, απαράλλακτος και πάντα δέσμιος;

Ο κίνδυνος της ακινησία μοιάζει αδύνατος κι ο μάρτυρας είναι τα συντρίμμια που θέλει να βλέπει ο καθένας πίσω του. Θα υπάρχει όμως πάντα ο άλλος κίνδυνος, έτσι όπως τον περιέγραψε στον «Γατόπαρδο» ο Τζουζέπε Τομάζι ντι Λαμπεντούζα. Ο κίνδυνος να αλλάξουν τα πάντα για να μην αλλάξει στο τέλος τίποτα.