Η σημασία των απομνημονευμάτων {LF}για την κατανόηση της παλιγγενεσίας

Η διήγηση του Φωτίου Χρυσανθόπουλου, κατά κόσμον Φωτάκου, από τα Μαγούλιανα της Γορτυνίας, είναι ένα σπαρταριστό κομμάτι ιστοριογραφίας. Μεταφέρει σε μας χωρίς δισταγμό τους προϊδεασμούς του και την ένταξή του σε μια από τις παρατάξεις του Αγώνα.

Ο Φωτάκος βρέθηκε αρχικά στην Οδησσό για να μάθει την τέχνη του εμπορίου αλλά τον κέρδισε ο πατριωτισμός του και γύρισε στον Μοριά ως πράκτορας της Φιλικής Εταιρείας. Προσκολλήθηκε στην οικογένεια Κανέλλου Δεληγιάννη από τα Λαγκάδια, αλλά σταδιοδρόμησε ως καπετάνιος (λοχαγός) και πρωτοπαλίκαρο του Κολοκοτρώνη. Εμεινε με τον Γέρο ως το τέλος του Αγώνα.

Στο έργο του περιγράφει με κάθε λεπτομέρεια τα προβλήματα της πολιορκίας της διοικητικής πρωτεύουσας της Πελοποννήσου, της Τριπολιτσάς. Εξηγεί το τέχνασμα του Κολοκοτρώνη να κερδίσει την εμπιστοσύνη των τουρκαλβανών μισθοφόρων της πόλης και της συμφωνίας ώστε να εγκαταλείψουν το πόστο τους.

Περιγράφει με εγκυρότητα την πορεία της «μπέσας» που παρ’ ολίγον να βάλει τη ζωή του Γέρου σε κίνδυνο. Το αποτέλεσμα ήταν πολύτιμο για τους έλληνες πολιορκητές.

Η περιγραφή του Φωτάκου μεταφέρει τη νοοτροπία των ομοίων του για το γεγονός της άλωσης.¹

«Η σφαγή άρχισεν εις όλα τα μέρη της πόλεως, το τουφέκι εδούλευε πανταχού και ανηλεώς και κατά τρεις ολοκλήρους ημέρας εσκοτώνοντο πάσης ηλικίας άνθρωποι άνδρες, γυναίκες και παιδιά ανήθικά. Οι Ελληνες εδώ εξεδικήθησαν δι’ όσα τόσους χρόνους είχαμεν πάθει από τους τυράννους μας. Πολλοί δε Τούρκοι, οίτινες εκλείσθησαν εις τα σπίτια των, επροτίμησαν και εκάησαν μέσα εις αυτά με της φαμίλιας των παρά να παραδοθούν εις τους δούλους των.

Πολλοί καπεταναίοι και άλλοι Ελληνες από φιλανθρωπίαν ήθελαν να σώσουν κανένα Τούρκον· άλλος όμως Ελλην, του οποίου ο Τούρκος την γυναίκα, το παιδί ή και αυτόν τον ίδιον είχε κατά διαφόρους τρόπους ατιμάσει, τυραννήσει και αδικήσει, άμα έβλεπε τον εχθρόν του τού άναπτεν από πίσω την πιστόλαν ή το τουφέκι του· όσοι ήθελαν να σώσουν Τούρκους και να κάμουν καλόν έτρεχαν κίνδυνον· διότι πολλάκις το βόλι επέρνα τον Τούρκον και εφόνευε και τον Ελληνα (…)».

Ο Νικόλαος Σπηλιάδης που επισκέφθηκε την Τριπολιτσά μετά την άλωση, δεν κάνει προσπάθεια συγκάλυψης των ακροτήτων που διέπραξαν οι Ελληνες. «Οι Ελληνες εις την έφοδον της Τριπολιτσάς εφόνευσαν πλήθος Τούρκων· εφονεύθησαν δε και εξ αυτών έως τριακόσιοι. Εφόνευσαν και όλους τους Τούρκους τους παραδοθέντας εις την διάκρισίν των, μη φεισθέντες ηλικίας και γένους (…) Εξωθεν δε της Τριπολιτσάς σωρός μέγας τοιούτων πτωμάτων πάσης ηλικίας αμφοτέρω των γενών, ενώνει τον θεατήν εις δάκρυα».²

Σε αντίθεση με την αρνητική εντύπωση που προκάλεσαν οι ακρότητες στην άλωση της Τριπολιτσάς, η πολιορκία και η έξοδος του Μεσολογγίου αποτέλεσαν τη μεγαλύτερη ηθική νίκη του επαναστατημένου γένους για τη φιλελληνική Ευρώπη. Η αντοχή και το θάρρος των πολιορκημένων συνόδευαν την πρώτη μικρογραφία ενός μελλοντικού έθνους – κράτους. Στην τελευταία πολιορκία (1825-26) οι Οθωμανοί αποφάσισαν να κάνουν χρήση όλων των δυνάμεων που διέθεταν, τουρκικών υπό τον Κιουταχή Ρεσίτ Πασά, αιγυπτιακών υπό τον Ιμπραήμ και του στόλου υπό τον Τοπάλ Πασά.

Ο Σπυρομίλιος με τους χειμαρριώτες πολεμιστές του έγινε ένας από τους δύο (μαζί με τον Μακεδόνα Νικόλαο Κασομούλη) ιστορικούς της εποποιίας.³

«Ημέρα και νύχτα πολλά ολίγον ησυχάζαμε, και αύξανε η ανησυχία μας καθόσον επλησίαζον περισσότερον· διότι εκτός του ακροβολισμού, όστις ήτον σχεδόν αδιάκοπος, ήμεθα βιασμένοι να επισκευάζωμεν πάντοτε τας θέσεις μας, επειδή αφάνιζεν όλα το τουρκικόν κανόνι, και σχεδόν η εργασία ήτον αδιάκοπος (…) Πλην μ’ όλη την προσοχήν μας οι εχθροί επλησίαζον κάθε νύκτα με τα περιταφρώματά των, και ως επλησιάζαν ούτως και αφίνον τα παλαιότερα κανονοστάσια, μεταφέροντες τα πυροβόλα εις τα νεώτερα, και τούτο εις τ’ αντίκρυ του Φραγκλίνου και Μονταλεμπέρτ (…)

Εμεταχειριζόμεθα μύριους τρόπους διά να εμποδίζωμεν την πρόοδον του μεγάλου όγκου χώματος· άλλοτε ερρίπτομεν βόμβας, τας οποίας οι μηχανικοί μας φιλέλληνες γερμανοί Στίλμπεργκ και Delaunet, μ’ επιδεξιότητα μεγάλην εδιεύθυνον, οβιδοβόλα, κανονιοβολάς πηδηματικώς (à ricochet)· άλλοτε εγεμίζαμε καλάθας με λίθους και τας εβάναμεν εις τους άλμους αντί βομβών, και με μέτρον ώστε να πίπτουν εκεί όπου εργάζοντο οι εργάτες κυλίοντες τον όγκον χώματος.⁴».

Από τις λεπτομερείς περιγραφές του Σπυρομίλιου καταλαβαίνει ο αναγνώστης ότι μεγάλο μέρος της πολιορκίας του Κιουταχή αποτελούσε η μετακίνηση χώματος προς τις ελληνικές τάπιες. Οι υπερασπιστές έκλεβαν το χώμα και το τοποθετούσαν έξω από το μέτωπο της πολιορκίας. Ενίοτε η φρουρά έσκαβε λαγούμια κάτω από τους Τούρκους και τους ανατίναζε μαζί με τους λόφους των χωμάτων.

Τα Ενθυμήματα στρατιωτικά της Επαναστάσεως των Ελλήνων 1821-1833, του Νικολάου Κασομούλη, αποτελούν ένα ακόμα εύρημα του Γιάννη Βλαχογιάννη, ο οποίος γράφει για τον αγωνιστή – ιστοριοδίφη:

«Σ’ αυτό το πανηγύρι το φανταχτερό μάς προσκαλεί ο Κασομούλης. Εκεί στο Μεσολόγγι, είναι παρατηρητής μαζί και πολεμιστής, γραμματικός μαζί και παραστάτης στα περίφημα πολεμικά συμβούλια, ζωγράφος των μαχών, των εξόδων, των ομηρικών διαλόγων ανάμεσα σ’ εχθρούς και φίλους».

Ο ίδιος ο Κασομούλης μόλις φτάνει στο Μεσολόγγι μάς κάνει μέτοχους του ενθουσιασμού του: «Ενώ ακαταπαύστως εξακολουθούσεν ο πόλεμος εις τους προμαχώνας, πλήθος στρατιωτών και πολιτών, με όλην την αδιαφορίαν, ωσάν να ευρίσκοντο εις πανήγυριν, έτρεξαν να μας ιδούν, φέροντες τα όπλα των μόνον μαζί των. Εφιλήθημεν με τους γνώριμους, εκλαύσαμεν ωσάν να ήλθαμεν από άλλον κόσμον, από τη χαρά της συναντήσεως. Προχωρώντας προς τον προμαχώνα όπου ήταν ο Στουρνάρης⁵, τα βόλια έπιπταν ωσάν χάλαζα (…) πλην κανέναν απ’ όσους απαντούσα δεν έβλεπα να σκύπτει από τον σφυριγμόν των· μόνον εγώ έσκυπτα, διότι θαρρούσα (ότι) όλα θα με σκοτώσουν.»⁶

Αυτή τη γραφή της ιστορίας χάσαμε όταν οι ιστορικοί μας έγιναν λόγιοι.

Τα απομνημονεύματα αποδίδουν τον χαρακτήρα του γράφοντος, την ένταξή του στα πολλά στρατόπεδα των Ελλήνων και τους προϊδεασμούς του. Ο Μακρυγιάννης είναι ο διαφανέστερος μόνιμα διαμαρτυρόμενος για τις αδικίες που διέπραξαν οι ισχυροί εις βάρος του. Απηχεί τη νοοτροπία όσων υπήρξαν ηγέτες των εμφυλίων πολέμων και υποτιμά τους καλύτερούς του, όπως τον Κολοκοτρώνη, τον Παπαφλέσσα και τους μοραΐτες αγωνιστές γενικότερα. Ο Κασομούλης αντίθετα είναι μετριοπαθής και τίμιος. Οι περιγραφές του Μεσολογγίου είναι η κορωνίδα του τρίτομου έργου του και η αυτοκριτική δεν απουσιάζει από τις εκτιμήσεις του. Ο Σπηλιάδης με το πεντάτομο (χάρη στον Π. Χριστόπουλο) έργο του είναι ο σοβαρότερος σε εκφορά του λόγου από τους σύγχρονούς του. Εκφράζει και αυτός τις συμπάθεις και τις αντιπάθειές του, ιδιαίτερα κατά των εχθρών του Καποδίστρια, αλλά προσφέρει και πολλά στοιχεία που διέθετε χάρη στη διοικητική του πείρα.

Χάρη στα πολλά απομνημονεύματα που σώθηκαν γνωρίζουμε περισσότερα για την παλιγγενεσία από ότι για οποιαδήποτε άλλη περίοδο της ελληνικής ιστορίας. Η γνώση μας φωτίζεται από τα συναισθήματα των μαρτύρων.

1) Φωτάκος, Απομνημονεύματα περί της ελληνικής επαναστάσεως, τόμοι Α&Β, Φιλολογικά χρονικά, Αθήνα 1960, σ. 168-169

2) Ν. Σπηλιάδη, Απομνημονεύματα, επιμ. Π.Φ. Χριστόπουλου, τόμος Α’, Αθήνα 2007, σελ. 231-32.

3) Σπυρομίλιου, Χρονικό του Μεσολογγίου 1825-26, Αθήνα: Γαλαξίας, 1969, σελ. 54-56.

4) ό.π. σελ. 62

5) Ο αρματολός του Ασπροπόταμου (Αχελώου) ήταν 53 ετών (γέρος τότε) όταν αποφάσισε να μπει στο Μεσολόγγι. Σκοτώθηκε κατά την έξοδο. Ο Κασομούλης είχε υπάρξει πρωτοπαλίκαρο του Στουρνάρη και ήταν ερωτευμένος με την κόρη του την οποία η μάνα της έδωσε στον Κριεζώτη.

6) Ν. Κασομούλης, ό.π. τόμος Β’, Αθήναις 1940, σ. 92.

Ο Θάνος Μ. Βερέμης είναι ομότιμος καθηγητής ΕΚΠΑ