Οι εμφύλιοι πόλεμοι {LF}των Ελλήνων{CR}

Τα δύο πρώτα χρόνια της Επανάστασης κύλησαν με μεγάλες επιτυχίες για τους εμπόλεμους Ελληνες στα πεδία των μαχών. Ιδιαίτερα στον Μοριά η Επανάσταση είχε εδραιωθεί, κάτι που επιβεβαιώθηκε και με την άλωση της Τριπολιτσάς, του διοικητικού κέντρου της τοπικής οθωμανικής διοίκησης. Το ίδιο και στη Ρούμελη, κυρίως στη δυτική με επίκεντρο το Μεσολόγγι, όπου οι τοπικοί αρματολοί σε συνεργασία με τους φαναριώτες απεσταλμένους είχαν συγκροτήσει μια αξιοθαύμαστη πολιτική διοίκηση. Μάλιστα η καταστροφή της στρατιάς του Δράμαλη στα Δερβενάκια εξελίχθηκε στο επιστέγασμα των ελληνικών επιτυχιών. Ούτε η σφαγή της Χίου ούτε το ολοκαύτωμα της Νάουσας στάθηκαν ικανά να ανακόψουν την ορμή των επαναστατών. Αντίθετα, στη διάρκεια των δύο πρώτων Εθνοσυνελεύσεων οι Ελληνες άρχισαν να συγκροτούν και τους θεσμούς της πολιτικής τους διοίκησης.

Ωστόσο από τα τέλη του 1823 η κατάσταση που επικρατούσε ανάμεσα στους επαναστατημένους Ελληνες επιδεινώθηκε με τρόπο δραματικό. Το αποτέλεσμα ήταν τα δύο επόμενα χρόνια, το 1824 και το 1825, να ξεσπάσουν δύο εμφύλιες διαμάχες, οι οποίες απείλησαν να ακυρώσουν τις έως τότε επιτυχίες. Η πρώτη εμφύλια διαμάχη αφορούσε τους Πελοποννησίους και σημειώθηκε μεταξύ των κοτζαμπάσηδων από τη μια και των καπεταναίων που είχαν συμμαχήσει με τα στελέχη της Φιλικής Εταιρείας, από την άλλη. Η δεύτερη εμφύλια σύγκρουση είχε ως επί το πλείστον τοπικά χαρακτηριστικά. Από τη μια μεριά βρέθηκαν οι Υδραίοι και οι Ρουμελιώτες που στελέχωναν την τότε κυβέρνηση, ενώ από την άλλη οι Μοραΐτες. Μια σειρά γεγονότων όπως η αποκαθήλωση της Φιλικής Εταιρείας, η δολοφονία του γιου του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη, Πάνου, και η φυλάκιση εμβληματικών μορφών πελοποννησίων αγωνιστών αποτελούν τις πιο μελανές στιγμές της περιόδου. Χρειάστηκε να πατήσει το πόδι του στην Πελοπόννησο ο Ιμπραήμ Πασάς και να απειλήσει την Επανάσταση με αφανισμό, προκειμένου να ομονοήσουν και πάλι οι Ελληνες.

Αντιμετωπίζοντας με νηφαλιότητα τα αίτια των δύο εμφυλίων συρράξεων, ο προσεκτικός μελετητής μπορεί να διακρίνει τις διαφορετικές προσεγγίσεις και τα αντιτιθέμενα συμφέροντα. Στέκεται όμως άναυδος μπροστά στη σφοδρότητα της σύγκρουσης και το μίσος του ενός για τον άλλο.

Εκτοτε οι εμφύλιες διαμάχες αποτέλεσαν φυσιογνωμικό χαρακτηριστικό των δύο αιώνων της ελληνικής ανεξαρτησίας. Το είδαμε στη σύγκρουση αυτοχθόνων και ετεροχθόνων Ελλήνων τη χρονική περίοδο 1843-1844, το βιώσαμε την εποχή του Εθνικού Διχασμού στη διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου που οδήγησε στη μικρασιατική τραγωδία, το αντικρίσαμε εκ νέου στον Εμφύλιο Πόλεμο της περιόδου 1946-1949. Αλλά και πιο πρόσφατα, η οξεία σύγκρουση των πρώτων χρόνων στην Ελλάδα της κρίσης μεταξύ μνημονιακών και αντιμνημονιακών, όπως και η σύγκρουση «πατριωτών» και «μειοδοτών» με αφορμή τη Συμφωνία των Πρεσπών αποτελούν όψεις του ίδιου νομίσματος.

Σε μια δημοκρατική κοινωνία η διαφωνία και οι διαφορετικές απόψεις συνιστούν στοιχείο υγείας, ελευθερίας και προόδου. Ομως η ταπείνωση, η σπίλωση και ο διασυρμός των ηττημένων ή όσων πρεσβεύουν μια διαφορετική άποψη δεν είναι τίποτε άλλο παρά εκφράσεις της παθογένειας μιας χολής δημοκρατίας και μιας ελλειμματικής παιδείας.

Κι αν για τους Εμφυλίους των επαναστατημένων Ελλήνων θα μπορούσε να λειτουργήσει ως άλλοθι η παραδοχή πως επρόκειτο για μια προνεοτερική κοινωνία, είναι εξαιρετικά προβληματική η επίκληση επιχειρημάτων προκειμένου να αιτιολογηθούν οι σύγχρονες εκδοχές του διχασμού. Διακόσια χρόνια μετά την Επανάσταση η ελληνική κοινωνία χρειάζεται επιτέλους να ενηλικιωθεί, να σταματήσει να τρέφεται με τις αυταπάτες της και να αντιμετωπίσει με συναίνεση τις σύγχρονες προκλήσεις.

Ο Ιάκωβος Δ. Μιχαηλίδης είναι καθηγητής
Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας του ΑΠΘ