Η συγκρότηση της Οικονομικής και Νομισματικής Ενωσης

Στις 15 Δεκεμβρίου 1990, στη Ρώμη, οι αρχηγοί των χωρών της Ευρωπαϊκής Κοινότητας συμφώνησαν να ξεκινήσουν διακρατικές διαπραγματεύσεις για τη νομισματική και πολιτική ένωση. Ο επόμενος σταθμός, έπειτα από μήνες διαπραγματεύσεων και συζητήσεων, ήταν το Μάαστριχτ, όπου στις 9 και 10 Δεκεμβρίου 1991 οι ευρωπαίοι ηγέτες ενέκριναν το κείμενο της συνθήκης που προέβλεπε τη συγκρότηση της Οικονομικής και Νομισματικής Ενωσης (ΟΝΕ) μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1990.

Στη συνέχεια, στις 7 Φεβρουαρίου 1992, υπεγράφη και επισήμως η Συνθήκη του Μάαστριχτ, η οποία επρόκειτο να τεθεί σε εφαρμογή μετά την επικύρωσή της από τα εθνικά κοινοβούλια των δώδεκα χωρών – μελών. Με τη Συνθήκη του Μάαστριχτ ορίζονταν κανόνες για το κοινό νόμισμα, καθώς και για την κοινή εξωτερική πολιτική και άμυνα, ενώ η Ευρωπαϊκή Κοινότητα μετονομαζόταν σε Ευρωπαϊκή Ενωση.

Το γερμανικό περιοδικό Ντερ Σπίγκελ δημοσίευσε προσφάτως ορισμένα έγγραφα που αποδεικνύουν πως η εγκατάλειψη του μάρκου και η ενοποίηση των δύο Γερμανιών συνδέονται αιτιωδώς – κάτι που μέχρι προσφάτως δεν γινόταν αποδεκτό. Το Σπίγκελ αναφέρει ότι «τα έγγραφα αποκαλύπτουν πως μια ευρεία δυτικοευρωπαϊκή συμμαχία απειλούσε να εμποδίσει την επανένωση και πως η μακρόχρονη γαλλογερμανική σχέση βρισκόταν σε σημείο ρήξης. Εκείνη την περίοδο ο Μιτεράν απείλησε δίχως περιστροφές τη γερμανική κυβέρνηση πως θα μπορούσε να βρεθεί απομονωμένη στην Ευρώπη “όπως το 1913”, όπως δηλαδή κατά την περίοδο που οδήγησε στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν η αυτοκρατορική Γερμανία βρέθηκε αντιμέτωπη με τη συμμαχία της Αγγλίας, της Γαλλίας και της Ρωσίας». Το περιοδικό προσθέτει ότι «τα απόρρητα έγγραφα δείχνουν πως η Ιστορία θα μπορούσε να είχε πάρει μια πολύ διαφορετική κατεύθυνση αν η Βόννη και το Παρίσι δεν είχαν επιλύσει τις διαφορές τους εκείνες τις δραματικές ημέρες (του χειμώνα του 1989-1990) σε σχέση με τις διεθνείς διαπραγματεύσεις τόσο για τη γερμανική επανένωση όσο και για τη νομισματική ενοποίηση».

«Ετσι, στην αναταραχή μιας από τις μεγαλύτερες γεωπολιτικές αλλαγές στην Ευρώπη από το 1945 γεννήθηκε ένα ασθενικό παιδί» παρατηρεί ο βρετανός ιστορικός Τίμοθι Γκάρτον Ας («Η κρίση της Ευρώπης»). Και συνεχίζει: «Οι περισσότεροι Γερμανοί διαφωνούσαν στο να παραδώσουν το πολύτιμο γερμανικό μάρκο τους. Αλλά δεν θα τους ρωτούσε κανείς. Το δυτικογερμανικό Σύνταγμα δεν προβλέπει δημοψηφίσματα. Ο Κολ δεν είχε καμία πρόθεση να το αλλάξει αυτό. Ο Αλεξάντρ Λαμφαλουσί, ο επικεφαλής του Ευρωπαϊκού Νομισματικού Ιδρύματος, του προδρόμου της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, θυμήθηκε αργότερα ότι του είπε: “Δεν ξέρω πώς θα κάνετε τον γερμανικό λαό να εγκαταλείψει το μάρκο”. Ο Κολ τού απάντησε: “Θα το κάνουν. Οι Γερμανοί αποδέχονται την ισχυρή ηγεσία” (…) Στη Γαλλία εν τω μεταξύ η Συνθήκη του Μάαστριχτ πέρασε μέσω ενός δημοψηφίσματος τον Σεπτέμβριο 1992, με τη θετική ψήφο να συγκεντρώνει ποσοστό λίγο πάνω από το 50%. Η παθητική συναίνεση για τα περαιτέρω βήματα της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, που θα έπλητταν περισσότερο την εθνική κυριαρχία, είχε αρχίσει να διαλύεται ακόμα και στις κεντρικές χώρες του μεταπολεμικού σχεδίου».

Η «κλωνοποίηση» της Μπούντεσμπανκ

Στα εθνικά κράτη η νομισματική πολιτική ασκείται κυρίως από τις κεντρικές τράπεζες, που τυπώνουν το χρήμα, επεμβαίνουν στο βραχυπρόθεσμο επιτόκιο και παρέχουν ρευστότητα στις εμπορικές τράπεζες. Τον ρόλο αυτό για το ευρώ θα έπρεπε να τον αναλάβει η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (ΕΚΤ), βασικός θεσμός της Συνθήκης του Μάαστριχτ. Η Γερμανία όμως αξίωσε, ως αντάλλαγμα για την αποδοχή του κοινού νομίσματος, η λειτουργία της ΕΚΤ να προσαρμοστεί στο γερμανικό μοντέλο. Ετσι η ΕΚΤ χαρακτηρίζεται αντίγραφο – «κλωνοποίηση» – της Μπούντεσμπανκ, της γερμανικής κεντρικής τράπεζας. Δεν είναι εξάλλου «τυχαία» η εγκατάσταση της ΕΚΤ στη Φρανκφούρτη, το χρηματιστηριακό και οικονομικό κέντρο της Γερμανίας. Ο Γκάρτον Ας (H κρίση της Ευρώπης) παρατηρεί σχετικά: «Με επιμονή της Γερμανίας, και ιδιαίτερα της Μπούντεσμπανκ, η ΕΚΤ θα γινόταν μια μεγάλη Μπούντεσμπανκ, απόλυτα ανεξάρτητη από τις κυβερνήσεις (σε αντίθεση με τη γαλλική παράδοση) και αφιερωμένη με προτεσταντικό πάθος στην αλήθεια του μοναδικού θεού της σταθερότητας των τιμών (για να μη ζωντανέψει ο εφιάλτης της Βαϊμάρης με την επιστροφή του υπερπληθωρισμού)».

Η ΕΚΤ είναι απόλυτα ανεξάρτητη. Ούτε ζητεί ούτε δέχεται οδηγίες. Ο διοικητής ορίζεται για οκτώ χρόνια και δεν προβλέπεται ανάκλησή του, ούτε απολογείται για την πολιτική της. Κατά διαστήματα καλείται στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο για να την εξηγήσει, αλλά δεν μπορεί το Κοινοβούλιο να ζητήσει και ακόμα λιγότερο να επιβάλει αλλαγή πολιτικής. Επιπλέον, οι εθνικές κεντρικές τράπεζες των κρατών – μελών της ευρωζώνης συνεργάζονται με την ΕΚΤ και είναι ανεξάρτητες από τις κυβερνήσεις τους. «Το ευρωπαϊκό σύστημα των κεντρικών τραπεζών μοιάζει έτσι να λειτουργεί σε κενό θεσμικής βαρύτητας» γράφει ο βέλγος οικονομολόγος Ζαν Πιζανί – Φερί (Η αφύπνιση των δαιμόνων). Η ΕΚΤ είναι το πλέον ανεξάρτητο νομισματικό ίδρυμα του κόσμου, αλλά δεν παύει να κινείται εντός ορισμένων πλαισίων της Συνθήκης του Μάαστριχτ. Οι όποιες αλλαγές απαιτούν τροποποίηση της Συνθήκης με ομοφωνία, σε αντιδιαστολή με άλλες κεντρικές τράπεζες – ΗΠΑ, Αγγλίας – των οποίων η ίδρυση και η λειτουργία ρυθμίζονται με νόμο και ελέγχονται από τα κοινοβούλια.

Ο Γιώργος Ρωμαίος είναι δημοσιογράφος, συγγραφέας, π. υπουργός