Ο Ερντογάν, η Ευρώπη και εμείς

Τι θέλει, λοιπόν, ο Ερντογάν; Τι επιδιώκει; Γιατί έστησε αυτήν τη νέα κρίση στον Εβρο; Και γιατί τη συντηρεί με τόσο χοντροκομμένες δηλώσεις και τόσο παρακινδυνευμένες κινήσεις;

Συζητώ, όλες αυτές τις ημέρες, με δημοσιογράφους, αναλυτές και παλιούς διπλωμάτες στην άλλη πλευρά του Αιγαίου και σε διάφορες ευρωπαϊκές πόλεις, όπου έχουν καταφύγει μερικές από τις πιο ενδιαφέρουσες και ανεξάρτητες φωνές της Τουρκίας, αναζητώντας μια απάντηση στα ερωτήματα αυτά. Κι είναι δύο – τρία πράγματα στα οποία όλοι λίγο – πολύ συμπίπτουν.

Το ένα είναι πως ο Ερντογάν κάνει ό,τι κάνει επειδή έχει ανάγκη από οτιδήποτε αποσπά την προσοχή της τουρκικής κοινής γνώμης από τα δυσάρεστα νέα που έρχονται από τη Συρία. Οι μάχες στο Ιντλίμπ έχουν δυσάρεστη εξέλιξη, με 60 στρατιώτες νεκρούς μέσα σ’ ένα μήνα και μια ακαταμάχητη προέλαση των συριακών δυνάμεων στο έδαφος, με ρωσική υποστήριξη στον αέρα. Η σύρραξη στην τουρκική Εθνοσυνέλευση, πριν από λίγες ημέρες, όταν οι βουλευτές της συμπολίτευσης πήγαν να λιντσάρουν έναν βουλευτή της αντιπολίτευσης που είχε κατηγορήσει τον Ερντογάν για ασέβεια απέναντι στους νεκρούς στρατιώτες, είναι ενδεικτική. Το θέμα είναι εξαιρετικά ευαίσθητο. Και οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι ο τούρκος πρόεδρος έχει χάσει επτά μονάδες δημοτικότητας, καθώς ο ενθουσιασμός του περασμένου Οκτωβρίου για τη στρατιωτική παρουσία της Τουρκίας στη Συρία έχει μετατραπεί σε σκεπτικισμό και αμφισβήτηση.

Το δεύτερο είναι πως ο Ερντογάν επιχειρεί να εκβιάσει μια ενεργότερη ανάμειξη και υποστήριξη των Ευρωπαίων στην περιπέτειά του στο Ιντλίμπ. Μπορεί να οσφρανθεί τον φόβο που προκαλεί στους Ευρωπαίους το Προσφυγικό. Ξέρει καλά ότι οι άγριες σκηνές που σκηνοθετεί στον Εβρο – και είναι ενδεικτικό ότι στέλνει τους πρόσφυγες στον Εβρο, όπου προσφέρουν θέαμα, όχι στα νησιά, όπου μπορούν ευκολότερα να περάσουν – ταράζουν τη γερμανική ιδίως ελίτ, η οποία μόλις έζησε το δράμα της Θουριγγίας, όπου το σχέδιο διαδοχής της από την Κραμπ – Καρενμπάουερ, το οποίο είχε μεθοδικά υφάνει η καγκελάριος Μέρκελ, ναυάγησε θεαματικά, λόγω της ανόδου της ξενόφοβης Ακροδεξιάς.

Και το τρίτο είναι πως, καθώς αργά ή γρήγορα θα έχουμε μια διαπραγμάτευση για την ανανέωση της ευρωτουρκικής συμφωνίας του 2016, ο Ερντογάν επιδιώκει καλύτερους όρους. Η συμφωνία του 2016 του προσέφερε 6 δισ. ευρώ (και πολλά έμμεσα οφέλη) σε αντάλλαγμα μιας ιδιότυπης υπεργολαβίας: να κρατά σε τουρκικό έδαφος τους πρόσφυγες από τη Συρία και όσους άλλους συμμετέχουν στο κύμα της μετακίνησης προς την Ευρώπη. Ο Ερντογάν ζητά περισσότερα χρήματα και κυρίως μεγαλύτερη ελευθερία να τα ξοδεύει όπως θέλει, χωρίς ελέγχους, χωρίς τα χρήματα να καταβάλλονται σε δόσεις και υπό όρους – που είχαν ως αποτέλεσμα να έχει εισπράξει ως τώρα μόνον 3,2 δισ. Αυτό που θέλει είναι η ενσωμάτωση της ευρωπαϊκής βοήθειας προκαταβολικά στον κρατικό του προϋπολογισμό χωρίς τη μεσολάβηση άλλων οργανισμών.

Από τους τρεις αυτούς στόχους, εκείνος που είναι πιθανότερο να ικανοποιηθεί είναι ο δεύτερος. Εχει ήδη σημάδια που του επιτρέπουν να ελπίζει. Η Μέρκελ συζητά με τον Μακρόν πώς θα ικανοποιηθεί η επιθυμία της Αγκυρας για μια ασφαλή ζώνη 30 μιλίων στη βόρεια Συρία και πώς θα δεσμευτεί ο Πούτιν να σεβαστεί τη ζώνη αυτή, παρά την επιθυμία του προστατευόμενου του, του Ασαντ, να ελέγξει κάθε σπιθαμή συριακού εδάφους.

Τα υπόλοιπα είναι μέρος μιας μεγάλης και πολλαπλής διαπραγμάτευσης, την οποία ο Ερντογάν με ανορθόδοξους (και ανήθικους: γιατί είναι ανήθικο να στέλνεις χειμωνιάτικα στα σύνορα γυναικόπαιδα για να τα χρησιμοποιήσεις ως κομπάρσους σε ένα σόου που θα τρομάξει τις ευρωπαϊκές ελίτ) τρόπους, απλώνει σε πολλά πεδία. Ξέρει, ασφαλώς, όλοι οι συνομιλητές μου φροντίζουν να μου το τονίζουν, ότι είναι αδύνατον να κερδίσει ό,τι ζητάει. Μα ελπίζει να κερδίσει τόσα, ώστε να του επιτρέπουν να εμφανιστεί ως νικητής στα πρόθυμα τουρκικά μίντια.

Είναι βέβαιο ότι η περιπέτεια έχει πολλά ακόμη επεισόδια. Και είναι βέβαιο ότι σε κάθε στροφή της παραμονεύουν κίνδυνοι μεγάλοι, θανάσιμοι, που μας αφορούν και μας απειλούν. Εστω και από ατύχημα. Μα ακόμη κι αν καταφέρουμε όλους να τους αποφύγουμε, από τα χειρότερα να γλιτώσουμε, ακόμη κι αν το σημερινό, καλό πολιτικό κλίμα διατηρηθεί και η κυβέρνηση συνεχίσει να κεφαλαιοποιεί την αποδοχή των κινήσεών της από τη μεγάλη κοινωνική πλειοψηφία, υπάρχει ένα κίνδυνος στο βάθος του ορίζοντα, που δεν θα έπρεπε να παραγνωριστεί.

Ο κίνδυνος είναι να μας αφήσει η περιπέτεια αυτή, όταν κάποτε τελειώσει, μια κακή πολιτική κληρονομιά. Να κάνει κακοήθη μετάσταση στην κοινή συνείδηση το προσωρινό ως μόνιμο, το έκτακτο ως οριστικό. Να πιστέψουμε, δηλαδή, πως αν αυτό που αντιμετωπίζουμε τώρα είναι, ολοφάνερα, μια εργαλειοποίηση προσφύγων, η μετατροπή τους σε πυρομαχικά ενός επικοινωνιακού (τουλάχιστον) πολέμου, αυτό σημαίνει πως κάθε μεταναστευτικό ή προσφυγικό κύμα είναι «εισβολή», κάθε πρόσφυγας είναι «εισβολέας» ή πως η μεταναστευτική πολιτική εξαντλείται στη φύλαξη των συνόρων ή, ακόμη, πως η έκτακτη (και δικαιολογημένη) αναστολή των διαδικασιών ασύλου θα μπορούσε να γίνει μόνιμη και οριστική παραβίαση του διεθνούς νόμου.