Παγκόσμια ειρήνη

Θα ήταν λίγους μήνες μετά τη μεγάλη έκρηξη των προσφυγικών ροών το 2015. Στο πάνελ της παρουσίασης (στο οποίο συμμετείχε και η Κική Δημουλά) κάποιου βιβλίου σε βιβλιοπωλείο της Αθήνας, άνοιξε η συζήτηση για το πώς οι πολίτες μιας σύγχρονης κοινωνίας θα μπορούσαν να διαχειριστούν το θέμα των προσφύγων με απώτερο σκοπό την αγαστή συμβίωση των μεν με τους δε. Θυμάμαι ότι ακούγονταν ενδιαφέρουσες και εποικοδομητικές – κυρίως ως προς τα πρακτικά ζητήματα της καθημερινότητας – προτάσεις.

Μέχρι που αντιλάλησε μια καταγγελτική φωνή από το βάθος της αίθουσας (αλλά και από το βάθος της δεκαετίας του 1980). «Παγκόσμια ειρήνη. Τίποτα δεν λύνεται και δεν αντιμετωπίζεται αν δεν επιτευχθεί παγκόσμια ειρήνη». Η Κική Δημουλά προσπάθησε να τον προσγειώσει στον ρεαλισμό λέγοντάς του ότι κάτι τέτοιο θα ήταν ευχή όλων αλλά έως ότου πραγματωθεί, είναι και αυτή η άτιμη η πραγματικότητα που δεν μπορεί να περιμένει. Ασε που κάμποσοι αιώνες ιστορίας μάς λένε ότι πρόκειται περί ουτοπιστικού οράματος. Ο φίλος όμως ήταν ανένδοτος. «Χωρίς παγκόσμια ειρήνη δεν γίνεται τίποτα». «Βρε καλέ μου, βρε χρυσέ μου, μέχρι τότε τι κάνουμε; Θα κάτσουμε ακούνητοι να την περιμένουμε;». Ο ίδιος όμως δεν είχε προτάσεις. Μόνο πολύ θυμό που τον πήρε μαζί του και αποχώρησε από την αίθουσα, εκνευρισμένος επειδή αυτή η παγκόσμια ειρήνη τον είχε στήσει στο ραντεβού.

Επαρση της ηθικής

Θυμήθηκα το περιστατικό με αφορμή τα γεγονότα στον Εβρο και τις αντιδράσεις που ακολούθησαν. Αλλη μία φορά τα τελευταία χρόνια στη χώρα μας συγκρούονται τα δύο άκρα που πολύ συχνά όμως υπηρετούν, σαφώς με διαφορετικούς τρόπους και με διαφορετικές προθέσεις, την ίδια ουτοπία. Ποτέ και πουθενά στον κόσμο ένα πρόβλημα κρίσιμης και ασφυκτικής πραγματικότητας δεν λύθηκε με ακραίο συναισθηματισμό. Από τη μία οι κραυγές τυφλού μίσους που, ευτυχώς όμως, τα αντανακλαστικά της κοινωνίας λειτουργούν αυτόματα και τις απομονώνουν. Ενα από τα καλά του δυτικού πολιτισμού είναι ότι η χυδαιότητα αυτοπεριθωριοποιείται.

Ωστόσο, μια καλλιτεχνική φωτογραφία προσφυγιάς και η έκρηξη μεταφυσικού ανθρωπισμού που μπορεί να προκαλέσει δεν αποτελεί πρόταση για τη διαχείριση μιας ασφυκτικής πραγματικότητας. Ακόμη και εκείνη η συγκλονιστική φωτογραφία του Αϊλάν εξάντλησε πολύ γρήγορα την επικοινωνιακή της δυναμική… Ναι, σίγουρα, θα ήταν ιδανικός ένας κόσμος χωρίς σύνορα όπου όλοι θα χορεύαμε αγκαλιασμένοι με λουλούδια στα μαλλιά. Το να έχεις όμως επίγνωση ότι αυτός ο κόσμος υπάρχει, προς το παρόν, μόνο σε εκθέσεις ιδεών προέφηβων μαθητών δεν σε κάνει ούτε ανάλγητο ούτε μαυρόψυχο ούτε φασίστα. Η ιδεολογικοποίηση της ουτοπίας μπορεί να ενέχει τον σπόρο του ολοκληρωτισμού. Οπως και η έπαρση της ηθικής μπορεί να οδηγήσει στην ουσιαστική έλλειψή της.